مَعمَر بن رَاشِد أزدِي مُهَلَّبِي حُدَّانِي بَصرِي

إمام شیخ الإسلام حافظ أبوعُروَه مَعمَر بن أبوعمرو رَاشِد أزدِي مُهَلَّبِي حَدَّانِي بَصرِي شخصیتی عالم، فقیه، محدث، خوش تصنیف، با جلالت، ثقه، قابل اعتماد، صادق، پرهیزگار، بردبار، خردمند و جوانمرد بود، و از هیچ حاکم و زمامداری چیزی را قبول نمی کرد، و حتی تحفۀ معن بن زائده شیبانِي امیر یمن از جانب ابوجعفر منصور خلیفه عباسی را هم نپذیرفت. وی در سال 95 هجری قمری مطابق سال 713 میلادِي در بصره متولد گردید، و تا سی سالگی در آن شهر به فراگیری علم و د انش اشتغال داشت، و باز به جهت تحصیل هرچه بیشتر علوم متداوله به شهرها و سرزمین های رُصافه، کوفه، واسط، حجاز، یمن و غیره به مسافرت  پرداخت، تا جائی که به اوج شهرت رسید، او بعد به یمن رفت، اضافه از بیست سال در یمن بود، و در صنعا پایتخت فعلِي یمن سکونت اختار نمود، و با زنی از اهالی صنعاء ازدواج کرد. علمای علم رجال می گویند: معمر بن راشد از قدیمی ترین مصنفان یمنی و دوست و شاگرد خاص محمد بن مسلم بن شهاب زُهرِي است. نامبرده در شهر صنعاء به ماه رمضان سال 153 هجری قمری مطابق سال 770 میلادِي به عمر 58 سالگی درگذشت.(6، 14، 17 و 18)

   موصوف از أبان بن أبِي عَیَّاش عبدی، أبان بن صالح قرشِي، إبراهیم بن عبدالرحمن سکسکِي، إبراهیم بن عقبه أسدِي،  إبراهیم بن مَیسَره طائفِي، إسحاق بن راشد رقِي، إسماعیل بن أبِي سعید مدنِي، إسماعیل بن أبِي سعید صنعانِي، إسماعیل بن أمیَّه بن عمرو أموِي، إسماعیل بن رجاء بن ربیعه، أشعث بن سلیم بن أسود محاربِي، أشعَث بن سَوَّار، أشعث بن عبدالله خراسانِي، أشعَث بن عبدالله بن جابر حُدَّانِي، أشعث بن عبدالملک حمرانِي، أنس بن مالک بن نضر أنصارِي، أیوب  بن کیسان سَختیانِي، أیوب بن موسی قرشِي، بدیل بن میسره عقیلِي، بَهز بن حکیم بن معاویه قشیرِي، ثابت بن أسلم بُنانِي، ثُمامه بن عبدالله بن  أنس بن مالک أنصارِي، جابر بن بن یزید جُعفِي، جَعد أبِي عثمان، جعد بن دینار یشکرِي، جعفر بن بُرقان کلابِي، جعفر بن سلیمان ضبعِي، جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی معروف به جعفر صادق، جُوَیبر بن سعید بلخِي، حارث بن سعد دوسِي، حبیب بن أبِي ثابت أسدِي، حجاج بن أرطاة نخعِي، حسن بن یسار بصرِي، حفص بن سلیمان منقرِي، حفص بن میسره عقیلِي، حکم بن أبان عَدَنِي، حکم بن میناء أنصارِي، حماد بن مسلم أشعرِي، حمید بن أبِي حمید طویل کابلِي، حُمَید بن قیس أعرج، خالد حَذَّاء، خُصَیف بن عبدالرحمن جزرِي، خَلَّاد بن عبدالرحمن صنعانِي، داود بن أبِي هند قشیرِي، داود بن عبدالرحمن عبدِي، ربیعة الرأی، روح بن قاسم تمیمِي، زیاد بن عِلاقه بن مالک ثعلبِي،، زید بن أسلَم قرشِي، زید بن رفیع جزرِي، سالم بن أبِي جعد أشجعِي، سالم بن عبدالله بن عمر بن خطاب عدوِي، سعد بن إبراهیم قرشِي، سعد بن إسحاق قضاعِي، سعید بن أبِي برده أشعرِي، سعید بن أبِي سعید مقبرِي، سعید بن إیاس جُرَیرِي، سعید بن حزور نخعِي، سعید بن عبدالرحمن بن جحش جحشِي، سعید بن مسیب قرشِي، سعید بن مسروق ثورِي، سفیان بن سعید ثورِي، سفیان بن عیینه هلالِي، أبِي حازم سلمه بن دِینار مدنِي معروف به أعرَج، سُلیمان بن طرخان تیَمِي  سلیمان بن مهران أعمَش، سِماک بن فَضل خولانِي، سُهَیل بن أبِي صالح سمان، شعیب بن أبِي منیع، شعیب بن حبحاب أزدِي، صالح بن کَیسان دوسِي، صالح بن مسمار بصرِي، صالح بن یحیی کندِي، صدقه بن یسار جزرِي، ضحاک بن مزاحم هلالِي، طاوس بن کیسان یمانِي، عاصِم بن بَهدَله أسدِي، عاصم بن سلیمان أحوَل، عاصم بن سعد قرشِي، عامر بن شراحیل شعبِي، عامر بن عبدالواحد أحول، عبدالرحمن بن حمید زهرِي، عبدالرحمن بن عمرو أوزاعِي، عبدالرحمن بن کعب أنصارِي، أبوعثمان عبدالرحمن بن مل نهدِي، عبدالرحمن بن هرمز أعرج، عبدالرزاق بن همام حمیرِي، عبدالعزیز بن أبِي رواد مکِي، عبدالعزیز بن صهیب بنانِي، عبدالعزیز بن عمر قرشِي، عبدالله بن أبِي بکر أنصارِي، عبدالله بن أبِي نجیح ثقفِي، عبدالله بن بجیر مرادِي، عبدالله بن ثعلبه عذرِي، عبدالله بن ذکوان قرشِي، عبدالله بن سعید فزارِي، عبدالله بن طاوُوس یمانِي، عبدالله بن عبدالرحمن أشهلِي، عبدالله بن عبدالرحمن أنصارِي، عبدالله بن عبدالرحمن نوفلِي، عبدالله بن عثمان بن خُثَیم قارِي، عبدالله بن محمد بن عقیل هاشمِي، عبدالله بن محمد أزدِي، عبدالله بن محمد جوینِي، عبدالله بن مبارک حنظلِي، عبدالله بن مسلم بن شهاب برادر زُهرِي، عبدالکریم بن مالک جزرِي، عبدالملک بن حبیب أسدِي، عبدالملک بن عبدالعزیز بن جریج مکِي، عبدالملک بن عمیر لخمِي، عبدالوهاب بن عبدالمجید ثقفِي، عُبَیدالله بن عمر عُمَرِي، عثمان بن أبِي سلیمان  قرشِي، عثمان بن زُفَر جُهَنِّي، عثمان بن واقد عمرِي، عثمان بن یزدویه، عدِي بن ثابت أنصارِي، عطاء بن سائب ثقفِي، عطاء بن أبِي مسلم خراسانِي، عطاء بن یزید جندعِي، عکرمه بن خالد مخزومِي، عکرمه مولای ابن عباس، علقمه بن مرثد حضرمِي، عَمَّار بن أبِي عَمَّار مولای بني هاشم، عمر بن حبیب صنعانِي، عمر بن ذر همدانِي، عمر بن قتاده ظفرِي، عمران بن ملحان عطارودِي، عمرو بن دِینار مکِي، عمرو بن شعیب قرشِي، عمرو بن عبدالله بن أسوار یَمَانِي، عمرو بن مسلم جَنَدِي، عوف بن أبِي جمیله أعرابِي، فراس بن یحیی همدانِي، فضیل بن میسره أزدِي، قاسم بن یزید رحال، قَتَاده بن دِعامه سدوسِي، قتاده بن نعمان أنصارِي، کثیر بن زیاد أزدِي، کثیر بن کثیر بن مُطَلِّب بن أبِي وَدَاعَه قرشِي، کمیل بن زیاد نخعِي، کیسان بن سعید مقبرِي، لیث بن سعد فهمِي، مالک بن أنس أصبحِي، مجاهد بن جبر قرشِي، مجمع بن یحیی انصارِي، محمد بن أبِي بکر أنصارِي، محمد بن جعفر أنصارِي، محمد بن حمزه خزرجِي، محمد بن أبِي ذئب عامرِي، محمد بن زیاد قرشِي، محمد بن سوقه غنوِي، محمد بن سیرین أنصارِي، محمد بن عبدالله بن عبدالرحمن بن عَبد القارِي، محمد بن عبدالله بن عمرو قرشِي، محمد بن عبدالله بن أبِي یعقوب تمیمِي، محمد بن عبدالله زهرِي، محمد بن عجلان قرشِي، محمد بن مسلم بن شِهاب زُهرِي، محمد بن معن غفارِي، محمد بن مُنکدِر قرشِي، محمد بن واسع أزدِي، مَطَر بن طهمان وَرَّاق، مغیره بن حوشب أزدِي، مغیره بن مقسم ضبِي، مقسم بن بجره، منذر بن مالک عوفِي، مَنصور بن مُعتمر بن عبدالله سلمِي، موسی بن إبراهیم مخزومِي، موسی بن شَیبه حضرمِي، موسی بن عقبه قرشِي، ناجیه بن کعب عنزِي، نافع مولای ابن عمر، نبیح بن عبدالله عنزِي، نصر بن عمران ضبعِي، هارون بن رئاب تمیمِي، هشام بن أبِي عبدالله دستوائِي، هشام بن حسان أزدِي، هِشام بن عروه أسدِي، هَمَّام بن مُنَبَّه یمانِي، همام بن نافع حمیرِي، واصل مولای أبِي عیینه، وَهب بن أبِي دُبَيَّ، وهیب بن ورد مخزومِي، یحیی بن أبِي کثیر طائِي، یحیی بن أبِي الأسود رمانِي، یحیی بن سعید أنصارِي، یحیی بن عبدالله أموِي، یحیی بن عبدالله بن بَحِير بن رَیسان مرادِي، یحیی بن  عبدالله بن عبدالرحمن أنصارِي، یحیی بن قیس حمیرِي، یحیی بن کثیر کاهلِي، یحیی بن مُختار صَنعانِي، یزید بن أبِي یزید بصرِي، یزید بن رومان اسدِي، یزید بن یزید بن جابر أزدِي، یسار مکِي، یونس بن یزید أیلِي، أبوبکر بن عمرو أنصارِي، أبِي إسحاق سبیعِي، أبوعمر غدانِي، أبولیلی بن عبدالله أنصارِي، أبِي هارون عَبدِي، ام سلمه همسر رسول الله(ص) و عده أی دیگر حدیث روایت نموده، و از او أبان بن یزید عَطَّار، إبراهیم بن خالد صَنعانِي، إبراهیم بن طهمان هروِي، إبراهیم بن محمد فزارِي، أحمد بن حمید طریثیثِي، أحمد بن فرات ضبِي، أحمد بن محمد بن حنبل شیبانِي، أحمد بن مقدام عجلِي، إسحاق بن إبراهیم دبرِي، إسحاق بن راهویه مروزِي، إسماعیل بن أمیه اموِي، إسماعیل بن عُلَیَّه، أیوب بن کیسان سَختیانِي، بقیه بن ولید کلاعِي، جریر بن حازم أزدِي، حارث بن عبید أیادِي، حبان بن موسی مروزِي، حَمَّاد بن زید أزدِي، خصیف بن عبدالرحمن جزرِي، خلف بن أیوب عامرِي، خلیفه بن غالب لیثِي، داود بن حصین قرشِي، داود بن عبدالرحمن عَطَّار، رَباح بن زید صَنعانِي، روح بن قاسم تمیمِي، روح بن عباده قیسی، سعد بن صَلت بَجَلِي قاضِي شیراز، سعید بن أبِي عَروبه عدوِي، سعید بن زید أزدِي، سعید بن کثیر بن عفیر أنصارِي، سفیان بن سعید ثورِي، سُفیان بن عُیَینه هلالِي، سَلمه بن سعید بن عطیه بصرِي، سَلَّام بن أبِي مُطیع خزاعِي، سوید بن نصر مروزِي، شُعبه بن حجاج عتکِي، شعیب بن إسحاق قرشِي، صَفوان بن عیسی زُهرِي، عباد بن عباد مهلبِي، عباد بن عوام کلابِي، عباس بن ولید نرسِي، عبدالله بن أبِي شیبه عبسِي، عبدالله بن زبیر بن عیسی بن عبیدالله حمیدِي، عبدالله بن سعید کندِي، عبدالله بن طاؤس یمانِي، عبدالله بن مبارک حنظلِي، عبدالله بن مُعاذ صَنعانِي، عبدالله بن وهب قرشِي، عبدالأعلی بن عبدالأعلی قرشِي، عبدالأعلی بن مسهر غسانِي، عبدالرحمن بن حسن زجاج، عبدالرحمن بن عمر بن بوذویه صنعانِي، عبدالرحمن بن عمرو أوزاعِي، عبدالرحمن بن محمد محاربِي، عبدالرزاق بن هَمَّام بن نافع حمیرِي، عبدالعزیز بن أبِي رواد مکِي، عبدالعزیز بن محمد دراوردِي، عبدالمجید بن عبدالعزیز بن أبِي رَوَّاد، عبدالملک بن صباح صنعانِي، عبدالملک بن عبدالعزیز بن جُرَیج مکِي، عبدالملک بن عمرو قیسی، عبدالملک بن محمد برسمِي، عبدالملک بن محمد صنعانِي، عبدالواحد بن زیاد عبدِي، عبدالوهاب بن همام حمیرِي، عبید بن عبیده تمار، عبیدالله بن شمیط تمیمِي، عُبیدالله بن عمرو رَقِي، عبیدالله بن معاذ عنبرِي، عثمان بن عمر بن فارس عبدِي، علی بن المدینِي، عمران بن داور عمِي، عِمران قَطَّان، عمر بن إبراهیم عبدِي، عمرو بن دِینار، عیسی بن یونس سبیعِي، فضاله بن فضل تمِیمِي، فضل بن موسی سینانِي، قاسم بن سلام هروِي، کدیر بن یحیی بصرِي، مالک بن انس اصبحِي، مبارک بن فضاله قرشِي، محمد بن أبِي بکر مقدِمي، محمد بن إبراهیم نیشابورِي، محمد بن أحمد دقاق، محمد بن ادریس شافعِي، محمد بن ثَور صنعانِي، محمد بن جعفر غُندَر، محمد بن حسن بن قتیبه لخمِي، محمد بن حمید یشکرِي، محمد بن دینار أزدِي، محمد بن سعد بن منیع هاشمِي، محمد بن شعیب قرشِي، محمد بن أبِي ذئب عامری، محمد بن شهاب زهرِي، محمد بن عبدالأعلی قیسِي، محمد بن عبدالوهاب سکرِي، محمد بن عمر واقدِي، محمد بن عیسی بن نجیح بغدادِي، محمد بن فروخ، محمد بن کثیر صنعانِي، محمد بن کثیر عبدِي، محمد بن کثیر بن أبِي عطاء ثقفِي، محمد بن مثنی عنزِي، محمد بن مسلم بن شونیز، محمد بن موسی جزرِي، محمد بن یحیی بن أبِي عمر عدنِي، مروان بن معاویه فَزَارِي، مسدد بن مسرهد أسدِي، مصعب بن عبدالله بن مصعب زبیرِي، مُعتَمِر بن سلیمان تیمِي، مفضل بن فضاله قتبانِي، موسی بن أعیَن جزرِي، نعیم بن حماد خزاعِي، نوح بن قیس حدانِي، هِشام بن أبِي عبدالله دَستُوائِي، هِشام بن یوسف صنعانِي، هشیم بن بشیر سلمِي، ولید بن مسلم قرشِي، وهب بن خالد حمیرِي، وُهَیب بن خالد باهلِي، یحیی بن أبِي کثیر طائِي، یحیی بن راشد نضرِي، یحیی بن معین، یحیی بن یمان عجلِي، یزید بن زُرَیع عیشِي، یزید بن هارون واسطِي، یعقوب بن ابراهیم عبدِي، یعلی بن عبید طنافسِي، یونس بن أبِي إسحاق سبیعِي، أبوإسحاق سبِيعِي، أبوسفیان مَعمَرِي و تعدادی دیگر روایت کرده اند.(1 و 16)

   أبوبکر بیقِهي و أبومحمد بن حزم ظاهرِي می گویند: معمر بن راشد ثقه است. أحمد بن شعیب نسائِي و ابوعبدالله حاکم نیشابورِي او را ثقه و مامون گفته اند. أحمد بن صالح جیلِي می گوید: معمر بن راشد ثقه بوده، و مرد نیکی است. دارقظنِي می گوید: من کسی را زیرک تر از معمر بن راشد سراغ ندارم، و باری هم او را ثقه خوانده است. عبدالملک بن جریج می گوید: کسی در روزگار معمر بن راشد از وی دانسته تر نبوده است. عمرو بن فلاس او را اصدق الناس خوانده است. خلیلی می گوید: محمد بن إدریس شافعِي توصیف او را کرده است. یحیی بن معین می گوید: معمر بن راشد ثقه بوده، و ثابت ترین کس در روایت از زهرِي است. یعقوب بن شیبه سدوسِي می گوید: معمر بن راشد ثقه بوده، مردی صالح و ثابت ترین کس در روایت از زهرِي است. غلابی می گوید: در حدیث زهری ثابت ترین کس مالک بن انس و بعد از وی معمر بن راشد است. ابن ناصرالدین می گوید: معمر بن راشد أزدِي بصرِي عالم یمن مردی ثقه، حجت و پرهیزگاری بوده است.(7 و 16)

   إمام محمد بن حبان بستِي در کتاب تقریب الثقات معمر بن راشد را در شمار ثقات آورده، و می نویسد: أبوعُروَه مَعمَر بن أبوعَمرو رَاشِد از جمله أتبَاع تَابِعِیین، از اهالی بصره و مولای عبدالسلام بن عَبدالقُدوس برادر صَالِح بن عبدالقدوس بوده است. بعضی می گویند: معمر بن راشد مولای مهلب بن أبِي صُفرَه بوده است. نامبرده مردی فقیه، قابل اعتماد، حافظ و پرهیزگار بود، و ریش خود را با حناء خضاب می کرد، وی در سال 152 یا 153 هجری قمری وفات یافت.(2)

   أبومحمد عبدالرحمن بن أبِي حاتم رازِي در کتاب الجرح والتعدیل آورده است: أبوعروه معمر بن راشد مهلبِي از موالی أزد و ساکن یمن بوده است. عبدالرحمن ابن أبِي حاتم می گوید: یعقوب بن إسحاق هروِي در نامه أی که برایم نوشت، آمده است، که می گوید: عثمان بن سعید دارمِي گفت: از یحیی بن معین سوال نمودم، و برایش گفتم: برای تو در حدیث زهرِي ابن عیینه محبوب تر است، یا معمر؟ گفت: معمر. گفتم: معمر برایت دوست داشتنی تر است، یا صالح بن کیسان؟ گفت: معمر. گفتم: معمر را بیشتر دوست داری، یا یونس را؟ گفت: معمر را.

ابن أبِي حاتم میگوید: از پدرم شنیدم، که می گفت: آنچه معمر بن راشد در بصره حدیث گفته است در آن ها اغالیطِي موجود است، و در غیر آن او صالح الحدیث است.(3)

   إمام محمد بن إسماعیل بخارِي در تایخ کبیر می نویسد: أبوعروه معمر بن أبِي عمرو راشد بصرِي ساکن یمن بوده است. احمد بن ثابت از عبدالرزاق و او از معمر روایت نموده، که می گوید: به همراه اطفال(در روایتی جوانان) در جنازۀ حسن بصرِي شرکت نمودم، و همان سال به طلب علم برآمدم. محمد بن کثیر صنعانِي به نقل از معمر می گوید: چهارده ساله بودم، که به مجلس درس قتاده نشستم، و حدیثی را از وی نشنیدم، مگر اینکه در سینه ام نقش بسته است. اسحاق بن إبراهیم از إبراهیم بن خالد روایت نموده، که می گوید: معمر در ماه رمضان سال 153 هجری قمری وفات یافت، و من بر او نماز جنازه خواندم. احمد بن حنبل می گوید: معمر در سن 58 سالگی درگذشت.(4)

   أبِي محمد عبدالغنی بن عبدالواحد مقدسی در کتاب الکمال فِي أسماءِ الرجال می نویسد: أبوعروه معمر بن أبِي عمرو راشد أزدِي بصرِي مولای عبدالسلام بن عبدالقدوس برادر صالح بن عبدالقدوس می باشد،  و عبدالسلام بن عبدالقدوس مولای عبدالرحمن بن قیس أزدِي برادر مادری مُهَلَّب بن أبِي صُفرَه (أزدِي امیر خراسان در دوران خلفای اموی) بوده است.(8)

   محمد بن سعد کاتب واقدی در کتاب طبقات آورده است: معمر بن راشد کنیۀ او أبوعروه و وابستۀ قبیلۀ أزد است. کنیۀ پدرش أبوعمرو و بردۀ آزاد کرده و وابستۀ أزد بوده است، مَعمَر از مردم بصره است، که از آن شهر کوچ کرده، و ساکن یمن شده است، هنگامی که معمر از بصره می رفت، ایوب او را بدرقه کرد، و سفره و توشه دانی برای او فراهم ساخت. معمر مردی بردبار، خردمند و جوانمرد بود. محمد بن سعد می گوید: عبدالله بن جعفر رقی می گفت: عبدالله بن عمرو مرا خبر داد، و گفت: در بصره منتظر آمدن ایوب از مکه بودم، ایوب آمد، و معمر همسفر و هم کجاوه او بود، معمر برای دیدار مادر خود آمده بود، من پیش او رفتم، و او شروع به پرسیدن از حدیث عبدالکریم از من کرد، و من برای او نقل کردم. محمد بن عمر واقدِي می گوید: معمر در ماه رمضان سال 153 هجری قمری درگذشته است، ولی عبدالمنعم بن إدریس می گوید که در آغاز سال 150 درگذشته است. عبدالرحمن بن یونس ما را خبر داد، و گفت: حضور داشتم و شنیدم که: سفیان بن عیینه از عبدارزاق پرسید که: دربارۀ این سخن مردم که می گویند، معمر گم شده است، مرا از آنچه آگاهی خبر بده. عبدالرزاق گفت: معمر پیش ما مرد، و ما در مراسم مرگ و تشیع او حضور داشتیم، و مطرف بن مازن که قاضی ما بود، همسر او را گرفت.(5)

   إمام شمس الدین ذهبِي در کتاب سیر أعلام النبلاء می نگارد: احمد بن عبدالله عجلِي می گوید: معمر مردی ثقه بوده، و بصری نیکوکاری است، که در صنعا سکونت اختیارنمود،  در آن شهر با زنی ازدواج کرد، و سفیان ثوری به دیدار وی رفت. عجلی می گوید: وقتی که معمر به صنعا رفت، مردم نمی خواستند، که او از بین شان برآید، مردی گفت: او را مقید کنید، و زنی را به همسری او درآورید. یعقوب بن شیبه به نقل از احمد بن عباس می گوید: از یحیی بن معین شنیدم، که می گفت: معن بن زائده امیر یمن خواهر زن معمر بن راشد را به همسری گرفت، همسر معن طعامی را برای خواهرش بطور هدیه فرستاد، معمر بدون این که بداند، از طعام مذکور خورد، اما وقتی دانست، که این طعام را همسر معن بن زائده فرستاده است، آن را قی کرد. احمد بن شَبَّوَیه به نقل از عبدالرزاق می گوید: معن بن زائده والی یمن برای معمر بن راشد مقداری طلا فرستاد، اما معمر آن را نگرفت و پس فرستاد.(6)

   محمد بن اسحاق بن ندیم در کتاب الفهرست می نویسد: معمر بن راشد از مردم کوفه و در شمار اصحاب سیرت و احداث بود، و عبدالرزاق از او روایت کرده است، از کتاب های اوست: کتاب المغازی.(10)

   إمام شهاب الدین ابن عماد حنبلِي در کتاب شذرات الذهب آورده است: حافظ معمر بن راشد أزدِي بصرِي دوست زهرِي در ماه رمضان سال 153 هجری قمری وفات یافت، او در جنازه حسن بصرِي شرکت داشت، و قدیمی ترین شیخ او قتاده است. احمد می گوید: معمر بن راشد نخستین کسی بود، که به طلب حدیث به یمن رفت، و در آنجا با هشام بن منبه دوست و شاگرد أبِي هریره  ملاقات نمود، و کتاب الجامع  او در سیر  مشهور است، و قدیمی از کتاب الموطأ إمام مالک بن أنس می باشد.(9)

   إمام أبوسعد عبدالکریم سمعانِي در کتاب الأنساب می نویسد: حدانِي انتساب فرد به حدان بن شمس بن عمرو بن غنم بن غالب بن عثمان بن نصر بن أزد است، که جمع زیادی از اهالی بصره به آن منسوب اند، و جماعتی از علماء و دانشمندان از میان ایشان برخواسته اند.(13)

   کتب ذیل از تالیفات معمر بن راشد أزدِي می باشد: 1- المغازِي. محمد بن إسحاق بن ندیم کتاب مذکور را یادآوری نموده است.(10) مصطفی بن عبدالله حنفی معروف به حاجی خلیفه در کتاب کشف الظنون آورده است:  معمر بن أبِي عمرو راشد أزدِي حدانِي از علمای یمن و از اصحاب سیر و مشهور به ابوعروه کوفِي بوده، وی در سال 153 هجری قمری درگذشته است، و  او را کتابی است بنام المغازِي.(11) بنا بقول  فؤاد ذکین کتاب مذکور در ایالات متحده امریکا به چاپ رسیده است.(18) 2 - الجامع: در حاشیه اعلام زرکلی آمده است: عمر بن علی بن سمره جعدِي در کتاب طبقات الفقهاء الیمن می نویسد: الجامع کتاب مشهوری در یمن است که تالیف آن را به ابوعروه معمر بن راشد أزدِي نسبت می دهند، کتاب مذکور قدیمی تر از کتاب الموطاء امام مالک می باشد.(12)  از کتاب جامع مذکور أبوعبدالله محمد بن أبِي الفیض جعفر بن إدریس حسنی إدریسِي مشهور به کتانِي نیز در کتاب الرسالة المستظرفة لبیان مشهور کتب السنة المشرفة نام برده، و می نویسد: یکی از کتب اهل سنت کتاب جامع أبِي عروه معمر بن راشد أزدِي بصرِي ساکن یمن متوفی سال 154 هجری قمری می باشد.(15)

منابع و مآخذ:

1 – تهذیب الکمال – جلد بیست و هشتم – از صفحه 303 الی صفحه 312 – به شماره 6104 – تالیف حافظ جمال الدین مزِي – عربِي.

2 – تقریب الثقات – صفحه 1179 – به شماره 13905 – حرف میم – تالیف محمد بن حبان بستی – عربی.

3 – الجرح والتعدیل – جلد هشتم – صفحه 291، 292، 293 و 294 – به شماره 14472/ 1165 – تالیف ابن ابی حاتم رازی – عربی.

4 – تاریخ کبیر – جلد هفتم -  قسم اول از جزء چهارم – صفحه 378 و 378 – به شماره 1631 – تالیف امام محمد بخاری – عربی.

5 – طبقات – جلد ششم – صفحه 429 و 430 – تالیف محمد بن سعد کاتب واقدی – ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی – فارسی.

6 – سیر اعلام النبلاء – جلد دوم- از صفحه 321 الی صفحه 326 – به شماره 1006 – طبقه ششم – تالیف امام ذهبِي – عربی.

7 – تهذیب التهذیب – جلد پنجم – صفحه 480، 481 و 482 – به شماره 8021 – تالیف حافظ ابن حجر عسقلانی – عربی.

8  - الکمال فِي أسماءِالرجال – جلد هشتم – از صفحه 454 الی صفحه 457 – به شماره 5475 – تالیف عبدالغنی مقدسی – عربی.

9 – شذرات الذهب – جلد اول – صفحه 383 – حوادث سال 153 هجری قمری – تالیف شهاب الدین ابن عماد حنبلی – عربی.

10 – الفهرست – مقاله سوم – صفحه 158 – تالیف محمد بن اسحاق بن ندیم – ترجمه محمد رضا تجدد – فارسی.

11 – کشف الظنون – جلد ششم – صفحه 361 – حرف میم – تالیف مصطفی بن عبدالله حنفی استانبولِي مشهور به حاجی خلیفه – عربی.

12 – اعلام زرکلی – جلد هفتم – صفحه 272 – حرف میم -  تالیف خیرالدین زرکلی – عربی.

13 – الأنساب – جلد دوم – حرف حاء – صفحه 184 – تالیف امام ابوسعد عبدالکریم سمعانِي – عربی.

14 – طبقات خلیفه بن خیاط – صفحه 426 – حوادث سال 153 هجری قمری – تالیف خلیفه بن خیاط عصفری – عربی.

15 – رسالة المستظرفة – صفحه 41 – تالیف ابوعبدالله محمد بن أبِي الفیض جعفر بن إدریس حسنِي إدریسی مشهور به کتانِي – عربی.

16 – سایت موسوعة الحدیث – معلومات عن الراوِي – عربی.

17 – سایت ویکیبیدیا الموسوعة الحره (دائرة المعارف عربی) آخرین تعدیل -12 اکتوبر سال 2018 ساعت 13/22 دقیقه – عربی.

18 – سایت شبکة الألوکة(الثقافة والمعرفة) – تحت نظر دکتور سعد بن عبدالله الحمید – شرح حال معمر بن راشد أزدِي - بقلم دکتور حسن محمد عبه جی – تاریخ نشر 31/ 1/ 2019 میلادِي مطابق 20/ 4/ 1437 هجری قمری – عربی.

إسحَاق بن إبراهیم حَنظَلِي تَمِيمِي مَروَزِي نیشابورِي معروف به ابن رَاهوَیه

إمام کبیر، شیخ مشرق، سیدالحفاظ أبویعقوب إسحاق بن إبراهیم بن مَخلَد حَنظَلِي تمیمِي مَروَزِي نیشابورِي معروف به ابن رَاهَوَیه از معارف محدثین و قدماء متفقهین اهل سنت و جماعت بشمار می رود. دارقطنی او را  در شمار روات از امام شافعی ذکر کرده، و بیهقی او را از اصحاب امام شافعی شمرده است. وی اصالتا از مرو یکی از امهات بلاد خراسان معروف به مرو شاه جهان بود، اما در نیشابور که در آن روزگار مرکز حکومت طاهریان و یکی از بزرگترین مراکز فرهنگی جهان اسلام بشمار می رفت، سکونت اختیار نمود. او بیشتر روزگارش را در دوران امیر دانشمند، عادل و دانش پرورعبدالله بن طاهر فوشنجی گذرانید، با امیر موصوف روابط دوستانه داشت، و در نزد وی از جایگاه والای برخوردار بود. اسحاق بن راهویه یکی از أئمه مسلمین و علماء دین می باشد، که در تفسیر، حدیث و فقه تبحر داشته، و در حفظ، صدق، پرهیزگاری و زهد مشهور است. نامبرده در سال 161 هجری قمری مطابق سال 778 میلادی در مرو واقع در جمهوری ترکمنستان فعلی متولد گردید، و بعد از آن که به سن جوانی رسید، به طلب علم به شهر های عراق، حجاز، یمن، و شام مسافرت های علمی نمود، و بعد از فراگیری دانش های متداوله به خراسان برگشت و تا هنگام مرگ در نیشابور ساکن بود، و از علم وی جمعیت غفیری بهره برده اند. إسحاق بن راهویه به مصر نیز سفر کرد، و در آنجا از محمد بن إدریس شافعِي حدیث شنید، و فقه آموخت، و از نظر فقهی پیرو إمام شافعی می باشد، اما أبونعیم اصفهانِي چند حدیث از احادیث غریب او را نقل کرده، و عمر بلقینِي در کتاب محاسن الإصلاح جلد اول صفحه 584 نگاشته است:  إسحاق بن راهویه إمامی مجتهد بود، که گروهی از وی تقلید می کردند، و شماری  پیروان او را إسحاقیه می نامیدند. وی از شیوخ إمام محمد بن إسماعیل بخارِي بوده، و بخاری از وی درصحیح اش 104 حدیث روایت کرده است. راهویه لقب پدرش ابوالحسن ابراهیم می باشد، که چون در را مکه متولد گردید، او را اهالی مرو راهویه گفتند، و راه فارسی و همان طریق است، و ویه بمعنی جستن است، و راهویه در اصطلاح مردم مرو به کسی گفته می شود، که او را از راه یافته باشند، و یا در راه متولد گردیده باشد. إسحاق بن راهویه در شب شنبه چهارده روز باقی مانده از ماه شعبان سال 238 هجری قمری مطابق سال 853 میلادی به عمر 77 سالگی در شهر نیشابور استان خراسان ایران کنونی در یک شبی سرد و در یک مرگ ناگهانی درگذشت، و در روز یکشنبه به خاک سپرده شد، و بر جنازه او إسحاق بن منصور تمیمِي مروزِي ساکن نیشابور و معروف به کَوسج نماز گزارد. أبوالفضل محمد بن بن طاهر مقدسِي مشهور به ابن قیسرانِي که در نیمه دوم قرن پنجم هجری قمری از شهرهای خراسان دیدار داشته، می گوید: مزار أبویعقوب إسحاق بن راهویه در شهر نیشابور مشهور است. (یعنی قبل از تسلط صفویه و خراب کردن مزارات بزرگان اهل سنت مزار وی در شهر نیشابور مشهور بوده است.) (1، 5، 10، 11، 17 و 25)

   موصوف از إبراهیم بن حَکَم بن أبان عَدَنِي، إبراهیم بن خالد بن عبید قرشِي، إبراهیم بن سعد بن إبراهیم زهرِي، أبوبکر بن نضر بن هاشم بن قاسم، أبوبکر بن عیاش بن سالم أسدِي، أحمد بن إسحاق بن زید حضرِمِي، أحمد بن أیوب بن راشد ضبِي، أحمد بن عبدالرحمن بن بکار قرشِي، أزهر بن سعد سَمَّان بصرِي، أزهر بن قاسم راسبِي، أسباط بن محمد قُرَشِي کوفِي، إسحاق بن سلیمان رازِي، إسحاق بن محمد مخزومِي، إسحاق بن یوسف بن مرداس أزرق، إسماعیل بن عُلَیَّه أسدِي، أیوب بن شبیب صنعانِي، أیوب بن کیسان سختیانِي، بشر بن عمر زهرانِي، بشر بن معاذ عقدِي، بشر بن مُفَضَّل، بَقِيَّه بن ولید شامِي، جابر بن إسماعیل حضرمِي، جریر بن حازم أزدِي، جریر بن عبدالحمید رازِي، جعفر بن سلیمان ضبعِي، جعفر بن عَون کوفِي، جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی معروف به إمام جعفر صادق، حاتم بن إسماعیل مدنِي، حاتم بن وَردان بصرِي، حارث بن أبِي أسامه تمیمِي، حبان بن هلال بن حبیب باهلِي، حسین بن علی بن ولید جُعفِي، حفص بن غیاث نَخَعِي، حکام بن سلم کنانِي، أبِي أسامه حماد بن أسامه بن زید قرشِي، حماد بن خالد خیاط، حماد بن زید بن درهم أزدِي، حماد بن سلمه بن دینار بصرِي، حَمَّاد بن مسعده تمیمِي، حمزه بن حارث بن عمیر عدوِي، حنظله بن عمرو بن حنظله بن قیس زُرَقِي، خالد بن حارث هُجَیمِي، رباح بن زید قرشِي، رَوح بن عُباده بن علاء قیسِي، ریحان بن سعید بن مثنی قرشِي، زکریا بن عدِي بن رزیق تمیمِي، زید بن حباب بن ریان تمیمِي، سعید بن عامر ضبِي، سفیان بن حسین بن حسن واسطِي، سفیان بن سعید ثورِي، سفیان بن عُیَینَه بن میمون هلالِي، سفیان بن موسی بصرِي، سلام بن سلیم حنفِي، سلم بن قادم بغدادِي، سلم بن قتیبه شعیرِي، سلمه بن فضل أنصارِي، سلمه بن رجاء تمیمِي، سلیمان بن حرب بن بجیل واشحِي، أبِي خالد سلیمان بن حَیَّان أحمر، سلیمان بن داود عتکِي، أبوداود سلیمان بن داود بن جارود طیالسِي، سلیمان بن سلیم کنانِي، سلیمان بن مهران أعمش، سلیمان بن موسی قرشِي، سلیمان بن نافع عَبدِي، سُوَید بن عبدالعزیز دمشقِي، شبابه بن سوَّار مدائنِي فزارِي، أبِي بدر شجاع بن ولید بن قیس سکُونِي، أبِي حَیوَه شُرَیح بن یزید حِمصِي، شریک بن عبدالله قاضِي، شعبه بن حجاج بن ورد عتکِي، شعیب بن إسحاق دمشقِي، شیبان بن عبدالرحمن تمیمِي، صالح بن رستم خزاز، صالح بن قُدامه جُمَحِي مدنِي، صفوان بن عیسی زهرِي، أبِي عاصم ضَحَّاک بن مَخلَد نَبِيل، ضمره بن ربیعه فلسطینِي، عائذ بن حبیب عبسِي، عبدالله بن إدریس أودِي، عبدالله بن بکر باهلِي، عبدالله بن أبِي الجدعاء تمیمِي، عبدالله بن حارث مخزومِي، عبدالله بن رجاء مکِي، عبدالله بن عبیدالله عبادانِي(آبادانِي) عبدالله بن مبارک حنظلِي، عبدالله بن محمد أبِي شیبه عبسِي، عبدالله بن محمد أبِي فروة قرشِي، أبِي عَلقَمه عبدالله بن محمد فَروِي، عبدالله بن معاویه جمحِي، عبدالله بن نافع مخزومِي، عبدالله بن نمیر همدانِي، عبدالله بن ولید قرشِي، عبدالله بن وَهب، عبدالله بن یحیی طائِي، أبِي عبدالرحمن عبدالله بن یزید مُقرئ، عبدالأعلی بن عبدالأعلی بن محمد قرشِي، عبدالرحمن بن حسن بن مسعود زجاج، عبدالرحمن بن عمر صنعانِي، عبدالرحمن بن قاسم بن محمد تیمِي، عبدالرحمن بن محمد بن زیاد محاربِي، عبدالرحمن بن مهدِي بن حسان عنبرِي، عبدالرزاق بن همام صنعانِي، عبدالسلام بن حرب ملائِي، عبدالصمد بن عبدالوارث بن سعید، أبِي عبدالصمد عبدالعزیز بن عبدالصمد عَمِّي، عبدالعزیز بن محمد دراوردِي، عبدالغفار بن عبیدالله قرشِي، عبدالقدوس بن حجاج خولانِي، أبِي بکر عبدالکبیر بن عبدالمجید حنفِي، عبدالمجید بن عبدالعزیز عتکِي، عبدالملک بن صَبَّاح مِسمَعِي، عبدالملک بن عبدالرحمن أنباوِي، عبدالملک بن عبدالعزیز بن جریج مکِي، أبِي عامر عبدالملک بن عمرو عَقَدِي، عبدالملک بن محمد برسمِي، عبدالواحد بن واصل سدوسِي، عبدالوهاب بن عبدالمجید ثقفِي، عَبدَه بن سلیمان کِلابِي، عبید بن سعید أموِي، عبیدالله بن موسی عبسِي، عتاب بن أعین کوفِي، عَتَّاب بن بشیر جزرِي، عثمان بن عمر بن فارس عبدِي، عثمان بن محمد أبِي شیبه عبسِي، عرعره بن برند ناجِي، عطاء بن مسلم حَلَبِي خَفَّاف، عَفَّان بن مسلم بن عبدالله باهلِي، عقبه بن خالد سکونِي، علی بن حسن بن شقیق عبدِي، علی بن حسین بن واقد قرشِي، علی بن مسهر قرشِي، عمار بن عبدالجبار مروزِي، عمر بن حفص بن ثابت حلبِي، أبِي داود عمر بن سعد حَفَرِي، عمر بن عبدالواحد دمشقِي، عمر بن عبید طنافسِي، عمر بن هارون بلخِي، عمر بن هاشم جنبِي، عمرو بن حارث بن ضحاک زبیدِي، عمرو بن محمد عَنقَزِي، عیاض بن حمار مجاشعِي، عیسی بن یونس سبیعِي، أبِي نُعَیم فضل بن دُکَین ملائِي، فضل بن موسی سینانِي، فُضَیل بن عِیاض بن مسعود تمیمِي، قبیصه بن عقبه سوائِي، کثیر بن هشام کلابِي، کلثوم بن محمد بن أبِي سدره حلبِي، مُبَشِّر بن إسماعیل حلبِي، محمد بن أبِي فدیک دیلِي، محمد بن بشر عبدِي، محمد بن بکر بُرسانِي، محمد بن جعفر غُندَر، محمد بن حاتم بن میمون سمین، محمد بن حرب خَولانِي حِمصِي، محمد بن حسن صنعانِي، محمد بن حسن بن عمران مزنِي، محمد بن حِمیَر سُلَیحِي حِمصِي، أبِي معاویه محمد بن خازم ضریر، محمد بن سلمه حَرَّانِي، محمد بن سَواء بن عنبر سدوسِي، محمد بن شعیب بن شاپور قرشِي، محمد بن عبدالله بن زبیر بن عمر زبیرِي، محمد بن عبدالله بن سلیمان حضرمِي، محمد بن عبید طنافسِي، محمد بن أبِي عَدِي، محمد بن عیسی بغدادِي، محمد بن فُضَیل بن غَزوان ضبِي، محمد بن مبارک بن یعلی قرشِي، محمد بن مسلم بن عبیدالله زهرِي، محمد بن یحیی بن أبِي عمر عدنِي، محمد بن یحیی بن عبدالله ذهلِي، محمد بن یزید واسطِي، محمد بن یوسف بن واقد فریابِي، مختار بن فلفل قرشِي، مَخلَد بن یزید حَرَّانِي، مَرحُوم بن عبدالعزیز عطار، مروان بن معاویه فزارِي، مسلم بن صبیح همدانِي، مُسهِر بن عبدالملک بن سلع همدانِي، مصعب بن مِقدام خثعمِي، معاذ بن هشام دَستُوائِي، معاویه بن حفص شعبِي، معاویه بن هشام قصار، مُعتَمِر بن سلیمان بن طرخان تیمِي، معمر بن أبِي عمرو أزدِي، أبِي هشام مُغِيره بن سلمه مخزومِي، مفضل بن یونس جعفِي، مقاتل بن حیان نبطِي، موسی بن إسماعیل تبوذکِي، أبِي قُرَّه موسی بن طارق زبیدِي، موسی بن عیسی قارِي، موسی بن مسعود نهدِي، مُؤَمَّل بن إسماعیل عدوِي، نضر بن أنس بن مالک أنصارِي، نَضر بن شُمَیل مازنِي، نَضر بن محمد مروزِي، هارون بن إسماعیل خزاز، أبِي نَضر هاشم بن قاسم لیثِي، هشام بن أبِي عبدالله دستوائِي، أبِي الولید هشام بن عبدالملک طیالسِي، هشام بن یوسف صنعانِي، هناد بن سرِي تمیمِي، وبر بن أبِي دلیله طائفِي، وکیع بن جَرَّاح رؤاسِي، وکیع بن محرز ناجِي، ولید بن عقبه شیبانِي، ولید بن مسلم قرشِي، وهب بن جریر بن حازم أزدِي، یحیی بن آدم بن سلیمان أموِي، یحیی بن أبِي الحَجَّاج أهتمِي، یحیی بن أزهر قرشِي، یحیی بن إسحاق بجلِي، یحیی بن ایوب مقابرِي، یحیی بن حَمَّاد شیبانِي، یحیی بن سعید بن أبان اموِي، یحیی بن سعید بن فروخ قطان، یحیی بن سُلَیم طائفِي، یحیی بن صالح وحاظِي، یحیی بن عبدالملک بن حمید بن أبِي غَنِیَّه خزاعِي، یحیی بن محمد محاربِي، أبِي تُمَیلَه یحیی بن واضح انصارِي، یحیی بن یحیی نیشابورِي، یحیی بن یمان عجلِي، یزید بن أبِي حکیم کنانِي، یزید بن عبدالملک عَدَنِي، یزید بن هارون بن زاذِي واسطِي، یعقوب بن إبراهیم بن سعد قرشِي، یعلی بن عبید طنافسِي، یونس بن بکیر شیبانِي، أبِي بکر بن عَیَّاش و عده أی دیگر حدیث روایت نموده، و از او إبراهیم بن إسحاق بن یوسف أنماطِي، إبراهیم بن إسحاق حربِي، أبو إسحاق إبراهیم بن إسماعیل عنبرِي، إبراهیم بن أبِي طالب نیشابورِي، إبراهیم بن عبدالله بن اسحاق معدل، ابراهیم بن عبدالله بن محمد مخرمِي، ابوبکر بن ماهان اصفهانِي، احمد بن إبراهیم بن حبیب بغدادِي، احمد بن ابراهیم بن مالک قوهستانِي، احمد بن اسحاق بن ایوب ضبعِي، احمد بن اسماعیل جیزآبادِي، احمد بن حازم غفارِي، أحمد بن حسن بن عبدالجبار صوفِي، أحمد بن خلیل بغدادِي، أحمد بن سعید دارمِي، أحمد بن سلمه نیشابورِي، أحمد بن سهل بن بحر نیشابورِي، أحمد بن سهل بن مالک إسفراینِي، احمد بن شعیب بن علی نسائِي، أحمد بن عبدالرحمن بن بشار نسائِي، أبویعلی احمد بن علی موصلِي، احمد بن عمر شافعِي، أحمد بن قاسم بن کثیر سبتِي، احمد بن مبارک مستملِي، أحمد بن محمد بن ابی اسلم رازِي، احمد بن محمد بن بکر قصیر، أحمد بن محمد بن حنبل شیبانِي، أحمد بن محمد بن حسین ماسرجِي، احمد بن محمد بن زیاد عنزِي، احمد بن محمد بن سالم نیشابورِي، احمد بن محمد بن هاشم بعلبکِي، احمد بن محمود بن مقاتل بن صبیح هروِي، أحمد بن نصر بن إبراهیم خفاف، أبویعقوب إسحاق بن إبراهیم بن نصر نیشابورِي بُشتِي، إسحاق بن زیاد عطار، إسحاق بن أبِي عمران إسفراینِي، إسحاق بن منصور کَوسج، إسماعیل بن إسحاق بن إبراهیم ثقفِي، إسماعیل بن فضل بن موسی بلخِي، إسماعیل بن قتیبه بن عبدالرحمن سلمِي، بقیه بن ولید کلاعِي، جعفر بن محمد بن حسین ترک، جعفر بن محمد بن حسن فِریابِي قاضِي، جعفر بن محمد بن حماد کرجِي، جعفر بن محمد بن سوار نیشابورِي، جعفر بن محمد بن علی حِمیَرِي نسفِي، حامد بن محمود بن حرب نیشابورِي، حرب بن اسماعیل بن خلف حنظلِي، حسن بن سفیان بن عامر شیبانِي، حسن بن علی بن مالک أشنانِي، حسین بن محمد عبدِي، حمید بن مخلد أزدِي، خیثمه بن سلیمان قرشِي، داود بن حسین بیهقِي، داود بن علی ظاهرِي، زکریا بن داود خفاف، زکریا بن یحیی سِجزِي، سلیمان بن احمد طبرانِي، أبوداود سلیمان بن أشعث سجستانِي، عباس بن محمد دورِي، عبدان بن محمد وکیل، عبدان بن محمد بن عیسی مروزِي، عبدالأعلی بن حماد باهلِي، عبدالرحمن بن حمدان همدانِي، عبدالله بن أحمد بن زکریا تمیمِي، عبدالله بن أحمد بن محمد بن حنبل شیبانِي، عبدالله بن احمد بن موسی اهوازِي، عبدالله بن صالح بن عبدالله بخارِي، عبدالله بن عبدالرحمن دارمِي، عبدالله بن محمد بن حسن ثقفِي، عبدالله بن محمد بن سلام، عبدالله بن محمد بن شیرَوَیه نیشابورِي، عبدالله بن محمد بن عبدالله سمنانِي، عبدالله بن محمد بن عبدالرحمن بلخِي، عبدالله بن محمد بن عبدالعزیز بغوِي هروِي، عبدالله بن محمد بن عبید معروف به ابن ابی الدنیا قرشِي، عبدالله بن محمد بن یزید حنفِي، عبدالله بن مسلم دینورِي، عبدالله بن ناجیه، عبدالملک بن محمد فاکهِي، عبیدالله بن عبدالکریم مخزومِي، عبیدالله بن فضاله بن ابراهیم نسائِي، عبیدالله بن موسی عبسی، علی بن حسن بن موسی درابجردِي، علی بن حسین بن عبدالرحیم نیشابورِي، علی بن شیبه بن صلت سدوسِي، علی بن عمر بن احمد دارقطنِي، فضل بن محمد بن مسیب بیهقِي، قاسم بن زکریا بن یحیی مطرز، کثیر بن عبید مذحجِي، محمد بن ابراهیم بن علی اصفهانِي، محمد بن ابراهیم بن فضل مزکِي، محمد بن ابراهیم بن منذر نیشابورِي، محمد بن إدریس بن ایاس سامِي، پسرش محمد بن إسحاق بن راهَوَیه حنظلِي، محمد بن اسحاق بن جعفر صاغانِي، محمد بن اسحاق بن خزیمه سلمِي، أبوالعباس محمد بن إسحاق ثقفِي سَرَّاج، محمد بن إسماعیل بن إبراهیم بخارِي، أبوبکر محمد بن إسماعیل بن مِهران إسماعیلِي، محمد بن أفلَح، محمد بن جعفر بن محمد فریابِي، محمد بن حارث بن سفیان مخزومِي، محمد بن حسین بَرذَعِي، محمد بن رافع نیشابورِي، محمد بن سلام تیمِي، محمد بن شادل بن علی هاشمِي، محمد بن شاذان بغدادِي، محمد بن عباس بن ایوب بن اخرم سلمِي، محمد بن عبدالرحمن بن عباس سامِي، محمد بن عبدالرحمن بن عباس ذهبِي، محمد بن عبدالله بن احمد صفار، محمد بن عبدالله بن سلیمان حضرمِي، محمد بن عبدالله بن عمار موصلِي، محمد بن عبدالله بن محمد بن شیرویه نیشابورِي، محمد بن عبدالله بن مخلد اصفهانِي، محمد بن عبدالسلام بن بشار وراق، محمد بن عبدالسلام بن ثعلبه خشنِي، محمد بن محمد  بن رجاء بن سندِي اسفراینِي، محمد بن محمد بن یوسف طوسِي، محمد بن نصر بن حجاج مروزِي، محمد بن نعیم سعدِي، محمد بن هشام بن عیسی طالقانِي، محمد بن یحیی ذُهلِي، محمد بن یحیی بن خالد شعرانِي، محمد بن یحیی بن موسی بن حیویه اسفراینِي، محمد بن یعقوب بن یوسف اموِي، مسلم بن حجاج بن مسلم قشیرِي نیشابورِي، مضارب بن ابراهیم أدیب، موسی بن هارون حَمَّال، هارون بن عیسی هاشمِي، یحیی بن آدم، یحیی بن محمد بن یحیی ذهلِي، یحیی بن معین، یحیی بن منصور بن حسین بن منصور معروف به یحیی بن ابی نصر هروِي، یعقوب بن سفیان فسوِي، یعقوب بن یوسف بن مَعقل وَرَّاق پدر أبِي العباس أصَم، یعقوب بن یوسف شیبانِي پدر حافظ أبِي عبدالله محمد بن یعقوب أخرم، یوسف بن عبدالهادِي مقدسِي و تعدادی دیگر روایت نموده اند.(1، 8 و 23)

   أبوعبید محمد بن علِي آجرِي صاحب کتاب مسائل أبِي داود می گوید: از أبوداود سجستانِي شنیدم، که می گفت: إسحاق بن راهویه در پنج ماه آخر عمرش تغیر خورده بود، (یعنی حواسش کار نمی کرد). و آنچه را در این پنج ماه از او شنیده بودم، دور انداختم. أبویحیی محمد بن یحیی شعرانِي می گوید: من در دست اسحاق بن راهویه نوشته أی را هرگز ندیدم، و او همیشه از حافظۀ خود صحبت می کرد. أحمد بن حنبل گفته است: إسحاق بن راهویه در نزد ما إمامی از ائمه مسلمین است. و باری گفته است: وقتی که ابویعقوب امیرالمومنین(به جهت مقام علمی اش) صحبت می کند، به گفتارش تمسک نمائید. أحمد بن سعید بن إبراهیم رَباطِي گفته است: اگر ثورِي، ابن عیینه و هر دو حماد زنده می بودند، به إسحاق بن راهویه احتیاج داشتند. احمد بن شعیب نسائی می گوید: اسحاق بن راهویه یکی از ائمه است. و باری او را ثقه و مامون خوانده است. زکریا بن داود خفاف می گوید: اسحاق بن راهویه یازده هزار حدیث را بر ما از حفظ املاء نمود، وقتی آن را از نوشته خواندیم حرفی کم و زیاد نبود. سعید بن ذوئب مروزِي می گوید: من در روی زمین دانسته تر از اسحاق بن راهویه ندیدم. عبدالطیف بن ابراهیم بن کیال شافعِي می گوید: اسحاق بن راهویه امامی از اعلام ائمه است. قتیبه بن سعید بغلانِي او را امام گفته است. وهب بن جریر بصرِي می گوید: اسحاق بن راهویه سنت را در مشرق زنده کرد. حاکم می گوید: إسحاق بن راهویه إمام روزگارش در حفظ و فتوی بود. أبوزُرعه رازِي می گوید: من حافظ تر از اسحاق بن راهویه را ندیدم.(1، 7 و 8)

   امام محمد بن حبان بستِي در کتاب تقریب الثقات اسحاق بن راهویه را در شمار ثقات آورده، و می نویسد:  أبویعقوب إسحاق بن إبراهیم بن مخلد بن إبراهیم حنظلِي مروزِي همان که برایش ابن راهویه گفته می شود، از جمله تبع الأتباع و از سرداران روزگارش از روی فقه، علم، حفظ و اندیشه بوده، و در سال 238 هجری قمری به عمر 77 سالگی در نیشابور وفات یافت.(2)

   دولابی در کتاب الکنی والأسماء به نقل از محمد بن اسحاق بن راهویه آورده، که می گوید: پدرم در سال 163 هجری قمری متولد گردیده، و در شب نیمه شعبان سال 238 هجری قمری وفات یافته است.((18)

    شاعری در تاریخ وفات ابن راهویه چنین سروده است:

                                     یَا هَدَّةَ ما هُدِدنَا لَیلَةَ الأحَدِ            فِي نِصفِ شَعبَانَ لَا تُنسَی بَدَ الأبَدِ(7)

   أبومحمد عبدالرحمن بن أبِي حاتم رازِي در کتاب الجرح والتعدیل می نگارد: أحمد بن سلمه گفت: از إسحاق بن راهویه در نزد قتیبه بن سعید(بغلانِي) یادآوری نمودم، گفت: او إمام است. عبدالرحمن بن أبِي حاتم می گوید: از پدرم شنیدم، که می گفت: إسحاق بن راهویه إمامی از ائمه مسلمین است.(3)

   إمام محمد بن إسماعیل بخاری در تاریخ کبیر می نویسد: أبویعقوب اسحاق بن ابراهیم بن مخلد حنظلِي مروزِي در شب شنبه چهارده روز باقی مانده از ماه شعبان سال 238 هجری قمری به عمر 77 سالگی درگذشت.(4)

   إمام شمس الدین ذهبِي در کتاب سیر اعلام النبلاء آورده است: وقتی که إسحاق بن راهویه وفات یافت، شاعری در رثائی وی شعری سرود، که ابیاتی از آن چنین است:

               بَیضَ الله وَجهَهُ وَ وَقاهُ      فَزَعاً یَومَ القَمطَرِيرِ وَ هُوَ لَهُ     وَ أثابَ الفِردَوسَ مَن قالَ آمِين      وَ أعطَاهُ یَومَ یَلقَاهُ سُؤلَهُ

ترجمه: خداوند او را روی سفید گرداند و نگهدارد. از ترس و دلهره روز رستاخیر و حساب. و آن برایش بهشت برین باشد و برای کسی که آمین بگوید. و برایش بدهد در روز ملاقات آنچه را که درخواست دارد. برقانِي می گوید: ابوبکر احمد بن ابراهیم خوارزمِي از عبدالله بن أبِي القاضِي روایت نموده، که می گوید: از اسحاق بن راهویه شنیدم، که می گفت: مرد زندیقی از عقیده اش توبه نموده بود، و گریه می کرد، و می گفت: چگونه توبه من قبول می شود، در حالی که چهار هزار حدیث را ساختم، که در دستان مردم دست بدست می گردد؟ عبدالله بن أبِي خوارزمِي می گوید: از اسحاق حنظلِي شنیدم، که می گفت: از خراسان سه کس برآمده است، که نظیر شان در بدعت و کذب نیست: جهم، عمر بن صُبَیح و مقاتل. احمد بن سلمه می گوید: برای ابوحاتم گفتم: آیا گفته های احمد بن حنبل و اسحاق بن راهویه را قبول داری؟ گفت: من در این روزگار و زمانه مثل این دو شخص سراغ ندارم. احمد بن یوسف سلمی می گوید: از یحیی بن یحیی شنیدم، که می گفت: همسرم برایم گفت: چگونه تو اسحاق را بر خود مقدم می داری، در صورتیکه تو از وی از روی سن بزرگتر هستی؟ گفتم: اسحاق از جهت علم از من دانسته تر است، و من از جهت سن از او بزرگترم. حاکم می گوید: یحیی بن محمد عنبری می گوید: از ابراهیم بن ابی طالب شنیدم، که می گفت: از  أبِي قدامه راجع به شافعی، احمد، إسحاق و ابوعبید سوال کردم، گفت: فقیه ترین آن ها شافعی است مگر قلیل الحدیث است. زاهد ترین آن ها احمد است. حافظ ترین آن ها اسحاق است. و دانا ترین آن ها به لغت عرب ابوعبید است. حافظ ابو عمرو مستملِي از علی بن سلمه کرابیسِي که از جمله صالحین بود روایت نموده، که گفت: در شبی که إسحاق حنظلِي وفات یافت، در خواب دیدم که مهتابی از کوچه اسحاق از زمین به طرف آسمان بلند شد، و بعد در همان جائی که إسحاق بن راهویه دفن گردیده، فرود آمد. می گوید: من از مرگ او خبر نداشتم، وقتی صبح شد دیدم که در همان موضع فرود آمدن مهتاب قبر اسحاق بن راهویه را می کنند.(7)

  إمام أبوسعد عبدالکریم سمعانی در کتاب الأنساب نگاشته است: أبویعقوب إسحاق بن إبراهیم حنظلِي مروزِي معروف به ابن راهویه إمامی مشهور از اهالی مرو و ساکن نیشابور و از اقران احمد بن حنبل بوده، و از وی بخاری، مسلم، أبوعیسی ترمذِي و جماعت زیادی از ائمه روایت نموده اند. اسحاق بن راهویه می گوید: عبدالله بن طاهر (فوشنجِي امیر خراسان) برایم گفت: چرا برایت ابن راهویه می گویند؟ معنی آن چیست؟ و آیا از این که ترا ابن راهویه می گویند  کراهیت نمی داشته باشی؟ ابن راهویه گفت: بدان ای امیر! پدرم در مسیر راه(مکه) متولد گردید، و اهالی مرو او را راهوِي گفتند، یعنی کسی که در مسیر را پیدا شده است، پدرم از این لقب کراهیت داشت، و من از آن کراهیتی ندارم. سمعانِي می گوید: ابن راهویه در سال 161 هجری قمری  متولد گردید، و در 23 سالگی به عراق رفت، و در نیشابور در شب نیمه شعبان سال 238 هجری قمری وفات یافت، و چند بار مزارش را زیارت کردم.(6)

   عزالدین ابن اثیر در تاریخ کامل می نویسد: در همین سال(238 هجری قمری) إسحاق بن إبراهیم بشناخته به ابن راهویه که پیشوایی دانا بود، و با شافعی در مکه گفتمان هائی داشته بود، در هفتاد و هفت سالگی درگذشت.(15)

   أبونعیم اصفهانِي در کتاب حلیة الأولیاء آورده است: از جمله أی اولیاء و بزرگان یکی هم إمام همام مشهور به حفظ و فقه، برجسته در عالم منشور إسحاق بن ابراهیم حنظلِي می باشد. او قرین أمام معظم و گرامی امام احمد بن حنبل و دوست إمام ارجمند محمد بن إدریس شافعِي بود. اسحاق گسترش دهنده خوبی ها و دورکنندۀ انحراف ها و بدعت ها بود.(14)

   خطیب أبوبکر احمد بن علی بغدادِي در تاریخ بغداد می نویسد: أبویعقوب إسحاق بن إبراهیم حنظلِي مروزِي معروف به ابن راهویه بوده است. أبوالخَطَّاب علاء بن أبِي مُغِیره بن أحمد بن حَزم أندلسِي از پسر عموی خود أبِي محمد علی بن أحمد بن سعید بن حَزم روایت نموده،  که نسب إسحاق بن راهویه را چنین آورده است: إسحاق بن إبراهیم بن مَخلَد بن إبراهیم بن عبدالله بن مَطَر بن عُبیدالله بن غالب بن وارث بن عبیدالله بن عَطِیَّه بن مُرَّه بن کَعب بن هَمَّام بن أسد بن مُرَّه بن عَمرو بن حَنظله بن مالک بن زید مناة بن تمیم. خطیب ابوبکر بغدادی می گوید: إسحاق بن راهویه چندین مرتبه به بغداد آمد، و با حفاظ آن شهر مجالست و مذاکره داشت، و باز به خراسان برگشت، و در نیشابور ساکن شد، و همانجا بود، تا در آن شهر وفات یافت، و از دانش وی اهالی خراسان بهره ها بردند. محمد بن أحمد بن یعقوب از محمد بن نعیم ضبِي و او از علی بن محمد مروزِي و او از محمد بن موسی باشانِي(هروِي) روایت نموده، که گفت: اسحاق بن راهویه در سال 161 هجری قمری متولد گردیده است. محمد بن موسی می گوید: اسحاق بن راهویه اول از عبدالله بن مبارک حدیث شنید، اما روایات او را در آن هنگام از عبدالله بن مبارک به علت حداثت سن متروک دانسته اند، و باز او در سال 184 هجری قمری در سن 23 سالگی به عراق رفت. أحمد بن أبِي جعفر از حافظ محمد مظفر و او از عبدالله بن محمد بغوِي(هروِي) روایت نموده، که می گوید: موسی بن هارون برایم گفت: برای اسحاق بن راهویه گفتم: کی بزرگتر است تو یا احمد(بن حنبل)؟ گفت: او از من بزرگتر است از روی سن و غیر آن. أبوسعد مالینِي(هروِي) از حافظ عبدالله بن عدی و او از احمد بن حفص سعدی روایت نموده، که می گوید: احمد بن حنبل گفت: از پل دارالالسلام فقیهی برتر از اسحاق بن راهویه عبور نکرده است، گرچه در بعضی مسائل با ما مخالفت می کند. محمد بن احمد بن یعقوب از محمد بن نعیم و او از ابونصر احمد بن سهل فقیه در بخارا و او از علی بن حسن بن عبده و او از حاشد بن مالک و او از وهب بن جریر روایت نموده، که گفت: خداوند إسحاق بن راهویه، صَدَقه بن فضل و یعمر بن بشیر را جزای خیر دهد، که سنت را در مشرق احیاء نمودند. ولید بن حسن بن محمد دربندِي از حافظ محمد بن احمد بن محمد بن سلیمان در بخارا و او از ابو اسحاق ابراهیم بن محمد بن هارون و او از ابوبکر احمد بن عبدالواحد بن رُفید و او از احمد بن هیثم بن سُمَیدع شاشِي روایت نموده، که می گفت: از یحیی بن یحیی شنیدم، که گفته است: در خراسان دو گنج است، گنجی در نزد محمد بن سلام بیکندِي است، و گنجی در نزد اسحاق بن راهویه می باشد. أبابکر بن نعیم می گوید: از أبوعبدالرحیم جوزجانِي شنیدم، که می گفت: از احمد بن حنبل ذکر اسحاق بن راهویه را شنیدم، که می گوید: مانندی را در عراق برای اسحاق بن راهویه نه می دانم، و نه می شناسم. ابراهیم بن عمر برمکی از محمد بن عبدالله بن خلف دقاق و او از عمر بن محمد جوهری و او از ابوبکر اثرم روایت نموده، که می گوید: برای أبِي عبدالله أحمد بن حنبل گفتم: إسحاق أبِي یعقوب یعنی ابن راهویه، آیا او مرد مناسبی است که کسی از وی فقه بیامزد؟ احمد بن حنبل گفت: آنچه من می فهمم، او انسان زیرکی است. عبدالملک بن عمر رزاز از عبیدالله بن سعید بروجردِي و او از حافظ عبدالله بن محمد بن وهب و او از ابواحمد مرار بن احمد روایت نموده، که گفت: از احمد بن حنبل شنیدم، که می گفت: شافعی در نزد ما امام است، حمیدِي در نزد ما امام است و اسحاق بن راهویه در نزد ما امام است. محمد بن محمد بن ابراهیم بن غیلان بزاز از ابراهیم بن محمد بن یحیی مُزَکِّي و او از ابواحمد عبدالواحد بن محمد بن سعید و او از ابراهیم بن علی و او از فضل بن عبدالله حمیرِي روایت نموده، که می گوید: از احمد بن حنبل دربارۀ رجال خراسان پرسیدم. احمد بن حنبل گفت: اما اسحاق بن راهویه مثل او را ندیدم، و اما حسین بن عیسی بسطامِي ثقه است، و اما اسماعیل بن سعید شالنجِي فقیه و عالم است، و اما أبوعبدالله قَطَّان بصیر بر عربی و نحو است، و اما محمد بن أسلم را اگر زیارتش برایم ممکن بودی، او را زیارت می کردم. علی بن احمد هاشمی از محمد بن داود نیشابوری و او از ابابکر بن نعیم روایت نموده، که می گوید: از محمد بن یحیی ذهلی شنیدم، که می گفت: دوست خود اسحاق بن ابراهیم را در سفری در سال 199 هجری قمری به بغداد همراهی کردم، در آن وقت بزرگان اصحاب حدیث در رصافه(چمنزار های اطراف شهر) جمع گردیدند، که در آن مجلس احمد بن حنبل، یحیی بن معین و دیگر بزرگان نیز شرکت نموده بودند، اما در صدر مجلس و خطیب آن اجتماع اسحاق بن راهویه بود. رضوان بن محمد بن حسن دینورِي از حافظ ابابکر احمد بن عبدالرحمن در همدان و او از ابوالعباس احمد بن سعید و او از ابویزید محمد بن یحیی بن خالد مدینِي روایت نموده، که می گوید: از اسحاق بن ابراهیم شنیدم، که می گفت: من هفتاد هزار حدیث را از بر دارم، و درباره صدهزار حدیث می توانم سخن بزنم. هناد بن ابراهیم نسفِي از حافظ محمد بن احمد بن محمد بن سلیمان به بخارا و او از خلف بن محمد و او از ابوعلِي حسن بن حسین بزاز و او از محمد بن حمید بن فَروة روایت نموده، که می گوید: از قتیبه بن سعید بغلانِي شنیدم، که می گفت: حفاظ خراسان اسحاق بن راهویه، عبدالله بن عبدالرحمن سمرقندِي و محمد بن اسماعیل(بخارِي) می باشند. محمد بن علی بن مخلد وراق از احمد بن محمد بن عمران و او از احمد بن کامل روایت نموده، که می گوید: امیرعبدالله بن طاهر فوشنجِي برای اسحاق بن راهویه گفت: می گویند: تو صدهزار حدیث را حفظ داری؟ اسحاق بن راهویه گفت: بلی صدهزار حدیث را حفظ دارم، و هرگز چیزی را نشنودم، جز اینکه آنرا حفظ نمودم، و هرگز آنچه را حفظ کردم، فراموش ننمودم.(13)

    در کتاب الوافِي بالوفیات تالیف صلاح الدین خلیل بن ایبک صفدی آمده است: إسحاق بن راهویه را بیهقِي در شمار اصحاب امام شافعِي آورده، و می گوید: ابن راهویه در مکه با امام شافعی درباره بیع خانه های مکه مناظره أی داشته است، و این مناظره را امام فخرالدین در کتاب مناقب امام شافعی ذکرده است. صفدی می گوید: اسحاق بن راهویه را مُسنَد مشهوری است.(9)

   علامه تاج الدین أبِي نصر عبدالوهاب بن علِي بن عبدالکافِي سبکِي در کتاب طبقات الشافعیه می نویسد: أبویعقوب إسحاق بن إبراهیم بن مَخلَد بن إبراهیم بن مطر حَنظلِي مروزِي معروف به ابن راهویه یکی از ائمه دین، أعلام مسلمین و رهنما گران مومنین می باشد، که در فقه، حدیث، پرهیزگاری و تقوی شهرت داشت. او ساکن نیشابور و عالم آن شهر بود. ابن عدی می گوید: إسحاق بن راهویه را قرضداری پیش آمد. او از مرو خارج و به صوب نیشابور رهسپار گردید. وقتی به نیشابور رسید، اصحاب حدیث دربارۀ وی با یحیی بن یحیی نیشابوری صحبت نمودند. یحیی بن یحیی گفت: چه می خواهید: گفتند: نامه أی برای عبدالله بن طاهر(فوشنجِي) در ارتباط با إسحاق بن راهویه بنویس. در آن وقت عبدالله بن طاهر امیر خراسان با مرکزیت نیشابور بود. یحیی بن یحیی گفت: من هرگز به امیران چیزی نمی نویسم. اما یاران وی بسیار التماس کردند، تا بالآخره یحیی بن یحیی ضمن نامه أی به عبدالله بن طاهر نوشت: أبویعقوب إسحاق بن إبراهیم مردی از اهل علم و صلاح است. إسحاق بن راهویه نامه را به نزد عبدالله بن طاهر برد، وقتی به دروازه اش رسید، به دربان گفت: به همراه من نامه أی از یحیی بن یحیی برای امیر است. نگهبان به داخل رفت، و برای عبدالله بن طاهر گفت: مردی به دروازه است، و به گمانم که نامه أی از یحیی بن یحیی برای امیر دارد. عبدالله بن طاهر با تعجب گفت: از یحیی بن یحیی؟! دربان گفت: بلی. عبدالله بن طاهر گفت: او را بداخل بیار. دربان اسحاق بن راهویه را به داخل آورد. اسحاق نامه را به عبدالله بن طاهر پیشکش کرد. او نامه را گرفت، و او را پذیرفت و در کنارش نشاند، و برای پرداخت دینش سی هزار درهم برایش داد، و او را در شمار ندیمان خویش قرار داد.(12)

   شهاب الدین ابن عماد حنبلِي در کتاب شذرات الذهب آورده است: (بدرالدین أبومحمد حسین بن عبدالرحمن حسینِي شافعی یمنی معروف به) ابن أهدل می گوید: اسحاق بن راهویه در مکه با امام شافعی ملاقات نمود، و وقتی فضل و صحبت امام شافعی را دید، در شمار اصحاب امام شافعی درآمد.(16)

   خیرالدین زرکلِي در کتاب اعلام می نویسد: أبویعقوب اسحاق بن ابراهیم بن مخلد حنظلِي تمیمِي مروزِي عالم خراسان در روزگارش بوده، و از سکان مرو و یکی از کبار حفاظ می باشد، او به شهرهای مختلف جهت گردآوری حدیث سفر نمود، و از وی إمام أحمد ابن حنبل، بخاری، مسلم، ترمذِي، نسائِي و دیگران حدیث روایت نموده اند. و سبب لقبش به ابن راهویه چنین بوده است که پدرش در راه مکه متولد شد، و او را اهالی مرو راهویه یعنی کسی که در راه متولد گردیده نامیدند. اسحاق بن راهویه در روایت حدیث ثقه بوده است. دارمِي می گوید: اسحاق با صدقه اش اهل مشرق و مغرب را سیراب کرد.(19)

   در لغت نامه دهخدا آمده است: زمانی که ابن راهویه در شهر نیشابور اقامت داشت، و از وجوه مشایخ فن حدیث محسوب می شد، حضرت امام همام علی بن موسی الرضا صلوات الله و سلامه علیه در سفری که بر حسب احضار مامون عباسی عازم مرو بود،  بدان بلد نزول اجلال فرمود، ابن راهویه از کسانی بود که در جمع جمهور رواة و محدثین آن شهر حدیث سلسلة الذهب از لسان همایون آن جناب اصغاء نمود، چنانکه شیخ صدوق محمد بن علی بن حسین بن موسی بابویه در کتاب عیون اخبارالرضا بوسائطی چند از أبوصلت عبدالسلام بن صالح هروِي روایت کرده، که گفت: زمانی که علی بن موسی الرضا از نیشابور عزیمت مرو فرمودند، من به سعادت ملازمت رکاب آن جناب شرفیاب بودم، چون استر شهبای آن حضرت که در آن حال بر آن جلوس داشت، به چهارسوی نیشابور قدم نهاد، ناگاه محمد بن رافع و احمد بن حارث و یحیی بن یحیی و اسحاق بن راهویه و جماعتی از اهل علم به لجام بغلۀ وی بیاویختند، و از در التماس عرضه داشتند: به حرمت نیاکان پاک خود ما را خبر ده، به حدیثی که از پدر خویش شنیده باشی. ابوصلت گوید: این بشنید سر مبارک از عماری بیرون کرد، بر حالتی که کسوتی دو رویه از خز بر دوش داشت و فرمود:  حدثنِي أبِي العبدالصالح موسی بن جعفر قال حدثنِي أبِي الصادق جعفر بن محمد قال حدثنِي أبِي أبوجعفر محمد بن علِي باقر علم الأنبیاء قال حدثنِي أبِي علِي بن الحسین سیدالعابدین قال حدثنِي سید شباب أهل الجنة الحسین قال حدثنِي علِي بن أبِي طالب علیهم السلام قال سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یقول سمعت جبرئیل(ع) یقول قال الله جل جلاله: إنِي اناالله لَا إله إلا أنا فاعبدونِي. من جاء منکم بشهادة أن لَا إله إلا الله بالإخلاص دَخَلَ حِصنِي وَ مَن دَخَلَ حِصنِي أَمِنَ عَذَابِي. حاصل ترجمت آن که اسلاف اشراف من تا امیرالمؤمنین علیه صلوات الله علیه هر لاحقی از سابق خویش روایت آورده اند، که آن حضرت(ص) فرمود: از خواجه عالمیان رسول خدای شنیدم، که فرمودند: از پیک پروردگار جبرئیل شنیدم، که گفتی خدای جل جلاله فرمود: منم خدای یگانه که جز من پروردگاری نیست، پس مرا پرستید، از شما مردم هر آن کس که از روی اخلاص و صمیم قلب به یگانگی من گواهی دهد، و کلمۀ توحید بر زبان آورد، در حصن حراست من داخل گردد، و هر که در حصن من درآید، از رنج و شکنجۀ من آسوده ماند.(24)

    ابن عبدالبر می گوید: إسحاق بن راهویه را کتبی زیاد و مصنفاتی در فقه بوده است. محمد بن اسحاق بن ندیم در کتاب الفهرست و مصطفی بن عبدالله رومی حلبی حنفی معروف به حاجی خلیفه در کتاب کشف الظنون تصنیفات إسحاق بن راهویه را بدین شرح آورده اند: 1- تفسیر قرآن کریم. 2 – کتاب السنن در فقه. 3 – کتاب المسند در حدیث. کتاب مسند وی شش جلد بوده است، اما تنها اثری که از آن موجود است، جلد چهارم کتاب مسند اوست، که آغاز آن – مَایروِي عَن أبِي قُلَابة وَ زُرَارَة -  و پایان آن – مَا یَروِي عَن عَکرمَة عَن ابن عباس عن النبي صلی الله علیه و سلم – است. نسخه های خطی آن در خدیویه و دارالکتب قاهره و ظاهریه دمشق موجود است. 4 - کتاب العلم، کتاب مذکور را حافظ  ابن حجر عسقلانِي در لست کتب وی یادآوری نموده است. 5 – کتاب عدد رکعات السنة، کتاب فوق را جلال الدین سیوطی در شمار تالیفات او آورده است. 6 – کتاب جامع الکبیر. 7  - کتاب جامع الصغیر، این دو کتاب را ابن منذر نام گرفته است.(20، 21 و 22)

منابع و مآخذ:

1 – تهذیب الکمال – جلد دوم – از صفحه 373 الی صفحه 388 – به شماره 332 – تالیف حافظ جمال الدین مزی – عربی.

2 – تقریب الثقات – صفحه 204 – به شماره 1036 – تالیف محمد بن حبان بستی خراسانی – عربی.

3 – الجرح والتعدیل – جلد دوم – صفحه 145 – به شماره 714 – تالیف أبومحمد عبدالرحمن بن أبِي حاتم رازِي – عربی.

4 – تاریخ کبیر – جلد اول – صفحه 379 و 380 – به شماره 1209 – تالیف امام محمد بن اسماعیل بخاری – عربی.

5 – اسامی من روی عنم محمد بن اسماعیل البخاری – صفحه 92 – به شماره 32 – تالیف آبی احمد عبدالله بن عدی جرجانی – عربی.

6 – الأنساب – جلد سوم – صفحه 34 – حرف راء – تالیف اما ابوسعد عبدالکریم سمعانی – عربی.

7 – سیر اعلام النبلاء – جلد دوم – از صفحه 1275 الی صفحه 1285 – به شماره 1882 – طبقه دوازدهم – تالیف امام ذهبی – عربی.

8 - تهذیب التهذیب – جلد اول – صفحه 200 و 201 – به شماره 408 – تالیف حافظ ابن حجر عسقلانی – عربی.

9 – الوافی بالوفیات – جلد هشتم – صفحه 251 و 252 – به شماره 1482 – تالیف صلاح الدین خلیل بن ایبک صفدی – عربی.

10 – وفیات الأعیان – جلد اول – صفحه 205 و 206 – به شماره 85 – تالیف ابی العباس ابن خلکان – عربی.

11 – طبقات الحنابله – جلد اول – صفحه 109 – به شماره 122 – تالیف قاضی ابی الحسین محمد بن أبِي یعلی – عربی.

12 – طبقات الشافعیة الکبری – جلد دوم – از صفحه 83 الی صفحه 93 – به شماره 19 – تالیف تاج الدین أبِي نصر سبکِي – عربی.

13 – تاریخ بغداد – جلد هفتم – از صفحه 362 الی صفحه 375  - به شماره 3334 – تالیف خطیب ابوبکر احمد بن علی بغدادی – عربی.

14 - حلیة الأولیاء – جلد سوم – صفحه 171 – به شماره 446 – تالیف حافظ ابونعیم اصفهانِي – عربی.

15 – تاریخ کامل – جلد نهم – صفحه 4130 – حوادث سال 238 – تالیف عزالدین ابن اثیر – ترجمه حمیدرضا آژیر – فارسی.

16 – شذرات الذهب – جلد دوم – صفحه 212 و 213 – حوادث سال 238 – تالیف امام شهاب الدین ابن عماد حنبلی – عربی.

17 – تیسیرالقاری – جلد پنجم – صفحه 237 – تالیف مولانا نورالحق دهلوی – فارسی.

18 – الکُنَی و الأسماء – جلد دوم – صفحه 347 و 348 – به شماره 2058 – تالیف محمد بن احمد بن حماد دولابِي – عربی.

19 – اعلام زرکلی – جلد اول – صفحه 292 – حرف الف – تالیف خیرالدین زرکلی – عربی.

20 – الفهرست – صفحه 418 – تالیف محمد بن اسحاق بن ندیم – ترجمه محمد رضا تجدد – فارسی.

21 – کشف الظنون – جلد پنجم – صفحه 163 – تالیف حاجی خلیفه – عربی.

22 - مقدمه مسند إسحاق بن راهویه - جزء اول – از صفحه 19 الی صفحه 36 – بقلم عبدالرحمن بن عبدالله ابن عقیل – عربی.

23 – سایت موسوعة الحدیث – معلومات عن الراوِي – عربی.

24 – لغت نامه دهخدا – جلد دوم – صفحه 2215، 2216 و 2217 – تالیف علامه علی اکبر دهخدا – فارسی.

25 – دائرة المعارف بزرگ اسلامی – جلد سوم – صفحه 540 و 541 – تالیف مقاله علی رفیعِي - فارسی .

خَلَّاد بن یَحیی سُلَمِي کُوفِي

إمام أبومحمد خَلَّاد بن یَحیی بن صَفوَان سُلَمِي کُوفِي از جمله محدثین و از بزرگان شیوخ بخاری می باشد، و بخاری از وی 24 حدیث روایت نموده است. نامبرده ساکن مکه مکرمه بود، و در حدود سال 213 هجری قمری در آن شهر درگذشت. می گویند: خلاد بن یحیی سلمِي کُوفِي متمایل به مذهب مرجئه بوده است.(1، 6 و 7)

   موصوف از إبراهیم بن طهمان بن شعبه هروِي، إبراهیم بن نافع مخزومِي مکِي، إسماعیل بن أبِي خالد بجلِي، إسماعیل بن عبدالملک بن أبِي صُفَیراء أسدِي، إسرائیل بن موسی بصرِي، إسرائیل بن یونس سبیعِي، بَسَّام صَیرفِي، بَشیر بن ربیعه بَجَلِي، بَشیر بن مُهاجر غنوِي، ثابت بن أسلم بنانِي، حبیب بن حَسَّان بن أبِي الأشرَس، حسن بن عُماره بجلِي، حسین بن عَقِيل، حَمَّاد بن شُعیب حِمَّانِي، حَنَش بن حارث بن لقیط کوفِي، داود بن یزید أودِي، دَلهَم بن صالح، زائده بن قدامه ثقفِي، سعدان جُهَنِّي، سُفیان بن سعید ثَورِي، سلیمان بن مهران أعمش، شریک بن عبدالله بن حارث قاضِي، عاصم بن محمد بن زید عمرِي، عبدالأعلی بن أبِي المُساور زهرِي، عبدالرحمن بن عبدالله بن عتبه مسعودِي، عبدالرحمن بن محمد مُحاربِي، عبدالعزیز بن أبِي رَوَّاد مکِي، عبدالواحد بن أیمَن مخزومِي، عدِي بن ثابت بن دینار انصارِي، عماره بن زاذان صیدلانِي، عمر بن ذَر بن عبدالله بن زراره همدانِي، عیسی بن طَهمان جشمِي دوست انس، عیسی بن عمر همدانِي، غالب بن عبیدالله جزرِي، فِطر بن خلیفه مخزومِي، قیس بن ربیع أسدِي، قیس بن مسلم جدلِي، کامل بن علاء تمیمِي، مالک بن مِغوَل بن عاصم بجلِي، مُحِل بن مُحرِز ضَبِّي، محمد بن زیاد یَشکرِي، مِسعَر بن کدام بن ظهیر عامرِي، مُعَرِّف بن واصل بن أسید بن مالک سعدِي، منصور بن معتمر بن عبدالله سلمِي، موسی بن إبراهیم أنصارِي، موسی بن عمیر تمیمِي، نافع بن عمر بن عبدالله جُمَحِي، هارون بن أبِي إبراهیم بَربَرِي، هشام بن سعد مدنِي، وَهب بن عُقبه عِجلِي، أبِي عَقِيل یحیی بن مُتوکل ضریر، یوسف بن صهیب کندِي، أبِي عَبده یوسف بن عبده بن ثابت أزدِي، یوسف بن میمون صَبَّاغ، یونس بن أبِي إسحاق سبیعِي، ابوبکر بن أبِي زهیر ثقفِي و عده أی دیگر حدیث روایت نموده، و از او محمد بن اسماعیل بخارِي، إبراهیم بن هانی نیشابورِي، أحمد بن إبراهیم بن کثیر دورقِي، أحمد بن إسحاق بن عیسی أهوازِي، أحمد بن فَرَج جُشَمِي، أحمد بن محمد بن حسین بن حَفص أصفهانِي، احمد بن محمد بن عبدوس طرائفِي، اسحاق بن حجاج طاحونِي، إسماعیل بن یزید رازِي عموی ابو زُرعه رازِي و خالوی ابوحاتم رازِي، إسماعیل بن یزید بن حریث اصفهانِي، بِشر بن موسی بن صالح أسدِي، جعفر بن محمد بن علی اصفهانِي معروف به قَومَسِي، جعفر بن مسافر بن ابراهیم تَنَیسِي، حنبل بن إسحاق بن حنبل، زهیر بن محمد مروزِي، عبدالله بن احمد بن زکریا تمیمِي، عبدالله بن احمد بن محمد بن حنبل شیبانِي، أبویحیی عبدالله بن احمد بن أبِي مَسَره مکِي، عبدالله بن سلمه بن أزهَر، عبدالصمد بن فَضل بلخِي، عبدالملک بن محمد بن اسحاق فاکهِي، أبوزُرعه عبیدالله بن عبدالکریم رازِي، عبید بن رباح بن سالم أیلِي، علِي بن عبدالرحمن بن مُغیره مصرِي معروف به عَلَّان، علی بن مَعبَد بن شَدَّاد رَقِي، علی بن معبد بن نوح مصرِي، محمد بن إدریس بن عمر وراق، محمد بن إسحاق بن جعفر صاغانِي، محمد بن اسماعیل بن سالم صائغ، محمد بن بشیر بن مروان کندِي، محمد بن حسین بن فرج همدانِي، محمد بن سعد بن منیع هاشمِي، محمد بن سلیمان بن حارث باغَندِي کبیر، محمد بن محمد بن سلیمان باغندِي، محمد بن سهل بن عسکر تَمیمِي بخارِي، محمد بن سهل بن فضل بن عسکر عَتَکِي، أبوحَفص محمد بن عبدالرحمن طبرانِي، محمد بن عَقیل نَیشابورِي، محمد بن محمد بن صخر بن سدوس طهرانِي، محمد بن منصور جَوَّاز مکِي، محمد بن یونس بن موسی کُدَیمِي، مسلم بن أبِي إدریس إسترآبادِي، معاذ بن معاذ عنبرِي، معاذ بن نجده بن عُریان هروِي، نصر بن أحمد بن سوره مروزِي، وهب بن ابراهیم فامِي، یزید بن عمرو غنوِي و تعدادی دیگر روایت کرده اند.(1، 8 و 9)

   أحمد بن حنبل می گوید: خلاد بن یحیی ثقه و صدوق است، اما در او چیزی از تفکر إرجاء دیده می شود. محمد بن عبدالله بن نمیر گفته است: خلاد بن یحیی صدوق است، اما در حدیثش کمی غلطی وجود دارد. أبوداود می گوید: روایت از خلاد بن یحیی باکی ندارد. أحمد بن صالح جیلِي او را ثقه گفته است. ابونعیم اصفهانِي می گوید: او را پدر و مادرش عاق کرده اند.(1، 6 و 7)

   أبومحمد عبدالرحمن بن أبِي حاتم رازِي در کتاب الجرح والتعدیل آورده است: از پدرم راجع به ابومحمد خلاد بن یحیی بن صفوان سلمی کوفی ساکن مکه پرسیدم، گفت: او محل صدق است. و باز گفتم: خلاد بن یحیی را بیشتر دوست دارید یا قاسم بن حکم عرنِي را؟ گفت: هر دوی ایشان غیر معروف اند.(2)

   إمام محمد بن حبان بستِي در کتاب تقریب الثقات خلاد بن یحیی را در شمار ثقات آورده، و می نویسد: أبومحمد خلاد بن یحیی بن صفوان سلمِي از جمله تبع الأتباع، از اهالی کوفه و ساکن در مکه بوده، و در سال 213 هجرِي قمری در مکه وفات یافته است.(3)

   إمام محمد بن إسماعیل بخارِي در تاریخ کبیر می نویسد: أبومحمد خلاد بن یحیی بن صفوان کوفِي سلمِي ساکن مکه بوده، و در آن شهر در حدود سال 213 هجری قمری وفات یافته است.(4)

   حنبل بن إسحاق وفات خلاد بن یحیی را در سال 217 هجری قمری آورده است. مغلطاي می گوید: أبوسعید عبدالرحمن بن احمد بن یونس صدفِي مصرِي در تاریخ الغرباء آورده است: خلاد بن یحیی در مصر بسال 212 هجری قمری وفات یافت، و او پسری بنام خلاد بن یحیی داشت، که قاضی آنجا بود.(1 و 5)

منابع و مآخذ:

1 – تهذیب الکمال – جلد هشتم – از صفحه 359 الی صفحه 362 – به شماره 1741 – تالیف حافظ جمال الدین مزِي – عربی.

2 – الجرح والتعدیل – جلد سوم – صفحه 359 – به شماره 3968/ 1675 – تالیف عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی – عربی.

3 – تقریب الثقات – صفحه 428 – به شماره4092 – تالیف محمد بن حبان بستِي – عربی.

4 – تاریخ کبیر – جلد سوم – قسم دوم از جزء دوم – صفحه 189 – به شماره 638 – تالیف امام محمد بن إسماعیل بخاری – عربی.

5 – تاریخ الغرباء – صفحه 75 و 76 – به شماره 190 – تالیف أبی سعید عبدالرحمن بن احمد بن یونس صدفِي مصرِي – عربی.

6 – اسامی من روی عنهم محمد بن اسماعیل البخارِي – صفحه 123 – حرف خاء – تالیف أبِي احمد عبدالله بن عدی جرجانِي – عربی.

7 – سیر اعلام النبلاء – جلد دوم – صفحه 952 – به شماره 1569 – طبقه دهم – تالیف امام شمس الدین ذهبِي – عربی.

8 – تهذیب التهذیب – جلد دوم – صفحه 107 و 108 – به شماره 2084 – تالیف حافظ ابن حجر عسقلانِي – عربی.

9 – سایت موسوعة الحدیث – معلومات عن الراوِي – عربی.

إسحَاق بن إبرَاهِیم بن نَصر بُخَارِي سعدِي

أبوإبراهیم إسحاق بن إبراهیم بن نصر بُخارِي سَعدِي یا سُغدِي که بیشتر نسبش را بسوی جدش نموده، و او را اسحاق بن نصر می گویند، از جمله محدثین و از شیوخ بخاری بوده، و پنجاه حدیث از وی بخاری روایت کرده است. نامبرده بیشتر در بخارا و مدینه منوره زندگی کرده است. حافظ جمال الدین مزِي می گوید: او در محله بنی سعد بن زید یا در باب بنی سعد در مدینه خانه داشته است، بدین لحاظ او را سَعدِي گفته اند. اما تعدادی دیگر از مؤرخان او را از اهالی سٌغد می دانند، و سغد ناحیه أی بزرگی از ماوراء النهر بوده، و امروزه نیز اسم یکی از ولایت های جمهوری تاجیکستان سغد است، و بدین جهت او را سُغدِي گفته اند.(1، 2 و 3) بعضی هم از جمله حافظ أبِي أحمد عبدالله بن عدِي جرجانِي او را از مردمان مرو آورده است.(5) أبوالقاسم هبة الله بن حسن طبرِي لالکائِي می گوید: اسحاق بن ابراهیم بن نصر در روز جمعه در آخر ماه ربیع الأول سال 242 هجری قمری درگذشت.(1 و 3)

   موصوف از حسین بن علی بن ولید جُعفِي، أبِي أسامه حَمَّاد بن أسامه بن زید قرشِي، عبدالرزَّاق بن هَمَّام بن نافع حمیرِي، محمد بن عبید بن عبدالرحمن طنافسِي، یحیی بن آدم بن سلیمان أموِي و عده أی دیگر حدیث روایت نموده، و از او إمام محمد بن إسماعیل بخارِي، محمد بن یحیی بن عبدالله بن خالد بن فارس ذهلِي، أحمد بن سلمه بن عبدالله بزاز، قاسم بن یحیی بن نصر بن منصور بن عبدالله ثقفِي و تعدادی دیگر روایت کرده اند.(1 و 6)

   إمام محمد بن حبان بستی در کتاب تقریب الثقات إسحاق بن إبراهیم را در شمار ثقات آورده، و می نویسد: أبوإبراهیم إسحاق بن إبراهیم بن نصر از جمله تبع الأتباع بوده، و در قدیم وفات یافته است.(4)

منابع و مآخذ:

1 – تهذیب الکمال – جلد دوم – صفحه 388 و 389 – به شماره 333 – تالیف حافظ جمال الدین مزی – عربی.

2 – تاریخ کبیر – جلد اول – قسم اول – صفحه 380 – به شماره 1212 – تالیف امام محمد بن اسماعیل بخاری – عربی.

3 – تهذیب التهذیب – جلد اول – صفحه 201 – به شماره 409 – تالیف حافظ ابن حجر عسقلانِي – عربی.

4 – تقریب الثقات – صفحه 204 – به شماره1038 – تالیف محمد بن حبان بستی – عربی.

5 – اسامی من روی عنهم محمد بن اسماعیل البخارِي – صفحه 94 – حرف الف – تالیف حافظ أبِي أحمد عبدالله بن عدِي جرجانِي – عربی.

6 – سایت موسوعة الحدیث – معلومات عن الراوِي – عربی.

محمد بن خَازِم تَمِيمِي سَعدِي کُوفِي

إمام حافظ و حجت محمد بن خازم تَمِيمِي سَعدِي کُوفِي معروف به أبومُعاویه ضریر(نابینا) از موالی خاندان سعد بن زید مناة بن تمیم و یکی از اعلام علمای حدیث بوده است. نامبرده در سال 113 هجری قمری مطابق سال 731 میلادی متولد گردید و مردی نابینا بود. وی در کوفه و بغداد زندگی نموده، با هارون الرشید خلیفه عباسی ملاقات داشته، هارون الرشید او را با کمال بزرگی قدر کرده، و به او انعام داده است. و او مورد احترام امین و مامون پسران خلیفه نیز بوده است. أبومعاویه ضریر در آخر ماه صفر یا اول ربیع الاول سال 195 هجری قمری مطابق سال 810 میلادی در کوفه وفات یافت. می گویند او پیرو مذهب مرجئه بوده است.(1، 6، 9، 11 و 12)

   موصوف از أبان بن عبدالله بجلِي، إبراهیم بن طهمان هروِي، إبراهیم بن عبدالله بن محمد عنسِي، أجلح بن عبدالله کندِي، إسحاق بن عبدالله بن زید انصارِي، اسرائیل بن یونس سبیعِي، إسماعیل بن أبِي خالد بجلِي، اسماعیل بن سمیع حنفِي، إسماعیل بن قیس قیسی، اسماعیل بن مسلم عبدِي، إسماعیل بن مسلم مکِي، أفلح بن حمید بن نافع انصارِي، أبِي بُرده بُرید بن عبدالله بن إبِي برده بن أبِي موسی أشعرِي، بَشَّار بن کدام، جعفر بن بُرقان کلابِي، جُوَیبر بن سعید بلخِي، حارثه بن أبِي الرّجال انصارِي، حَجَّاج بن أرطاة نخعِي، حجاج بن دینار اشجعِي، حجاج بن محمد مصیصِي، حسن بن سالم أشجعِي، حسن بن عمرو فُقَیمِي، حماد بن أسامه بن زید قرشِي، حماد بن مالک أشجعِي، حمزه بن حبیب زیات، حمید بن عبدالرحمن رؤاسِي، خالد بن إلیاس بن صخر قرشِي، داود بن ابی هند قشیرِي، ذکوان ابوصالح سمان، ربعی بن حراش عنسِي، زائده بن قدامه ثقفِي، أبوعمرو زبان بن علاء مازنِي، زکریا بن ابی زائده وادعِي، زیاد بن سعد بن عبدالرحمن خراسانِي، زیاد بن مخراق مزنِي، زیاد بن ابی مغیره، زید حجام، سرِي بن یحیی شیبانِي، سعد بن سعید انصارِي، سعد بن طارق اشجعِي، سعید بن طَرِيف إسکاف، سفیان بن سعید ثورِي، سلام بن صبیح مدائنِي، سلیمان بن فیروز شیبانِي، سلیمان بن مهران أعمش، سهیل بن أبِي صالح سمان، شبیب بن شَیبه بن عبدالله تمیمِي، شعبه بن حجاج بن ورد عتکِي، شقیق بن سلمه اسدِي، شیبان بن عبدالرحمن تمیمِي، صلت بن بهرام تمیمِي، طریف ابی سفیان سعدِي، طلحه بن نافع قرشِي، طلحه بن عبدالله قرشِي، عاصم بن أبِي النجود اسدِي، عاصم بن سلیمان أحول، عبدالرحمن بن إسحاق کُوفِي، عبدالرحمن بن أبِي بکر بن أبِي مُلَیکه، عبدالرحمن بن زیاد بن أنعُم أفریقِي، عبدالرحمن بن عبدالله بن عبید بصرِي، عبدالرحمن بن عمرو اوزاعِي، عبدالعزیز بن عمر بن عبدالعزیز بن مروان قرشِي، عبدالله بن إدریس أودِي، عبدالله بن حارث انصارِي، عبدالله بن بریده أسلمِي، عبدالله بن عبید لیثِي، عبدالله بن عطاء طائفِي، عبدالله بن معاویه بن قطاف نهشلِي، عبدالله بن نمیر همدانِي، عبدالله بن یزید عدوِي، عبدالملک بن میسره فزارِي، عبدالملک بن سعید بن حیان بن ابجر همدانِي، عبدالملک بن عبدالعزیز بن جریج مکِي، عبدالواحد بن أیمن مخزومِي، عبده بن ابی لبابه اسدِي، عبید بن حسن مزنِي، عبیده بن معتب ضبِي، عبیدالله بن عمر عمرِي، عبیدالله بن ولید وَصَّافِي، عُتبه بن حُمید ضَبِّي، أبِي العُمَیس عتبه بن عبدالله مسعودِي، عطیه بن حارث همدانِي، عقبه بن عبید طائِي، عمر بن راشد یَمَامِي، عمر بن نافع قرشِي، أبِي إسحاق عمرو بن عبدالله سبیعِي، عمرو بن مسلم، عمرو بن میمون بن مهران جزرِي، أبِي بُرده عمرو بن یزید، عمیر بن عرفجه فائشِي، عنبسه بن عمار دوسِي، عوام بن حوشب شیبانِي، عوسجه بن رماح کوفِي، فَرَج بن فضاله تنوخِي، فطر بن خلیفه مخزومِي، فضل بن یزید بجلِي، قطبه بن عبدالعزیز أسدِي، قنان بن عبدالله نَهمِي، لیث بن سعد فهمِي، لیث بن أبِي سُلَیم قرشِي، مالک بن مِغوَل بجلِي، محرز بن عبدالله جزرِي، محمد بن اسحاق بن یسار قرشِي، محمد بن بکیر حضرمِي، محمد بن أبِي حفصه بصرِي، محمد بن خالد ضبی، محمد بن ابی ذئب عامرِي، محمد بن زید عبدِي، محمد بن سائب کلبِي، محمد بن سهل أنصارِي، محمد بن سُوقه غنوِي، محمد بن شریک مکِي، محمد بن شهاب زهرِي، محمد بن شیبه بن نعامه ضبِي، محمد بن عمرو لیثِي، محمد بن ابی فدیک دیلِي، محمد بن نمیر همدانِي، مختار بن منیع ثقفِي، مِسحاج بن موسی ضَبِي، مسعر بن کدام عامرِي، مسعود بن مالک أسدِي، مسلم بن صبیح همدانِي، معروف بن واصل سعدِي، مفضل بن فضاله قتبانِي، منصور بن زاذان واسطِي، منصور بن معتمر سلمِي، موسی بن عبدالله جهنِي، موسی بن قیس حضرمِي، موسی بن مسلم صغیر، ابوحنیفه نعمان بن ثابت تیمِي، نعمان بن عبدالسلام تیمِي، هشام بن حسان أزدِي، هشام بن سلیمان مخزومِي، هشام بن عروه أسدِي، هلال بن عامر مُزَنِّي، هلال بن میمون رَملِي، هلال بن أبِي میمونه قرشِي، واصل بن سائب رقاشِي، وضاح بن عبدالله یشکرِي، وکیع بن جراح رؤاسِي، یحیی بن سعید انصارِي، یحیی بن سعید قطان، یحیی بن أبِي عمرو شیبانِي، یزید بن زیاد بن أبِي جَعد أشجعِي، یزید بن مردانیه قرشِي، یوسف بن صهیب کندِي، أبِي إسحاق شیبانِي، أبِي رجاء جزرِي، أبِي مالک أشجعِي و عده أی دیگر حدیث روایت نموده، و از او پسرش إبراهیم بن أبِي معاویه ضَریر، إبراهیم بن بشار رمادِي، ابراهیم بن حسین بن علی معروف به ابن دیزیل همدانِي، إبراهیم بن خالد کلبِي، إبراهیم بن زیاد بغدادِي، إبراهیم بن سعید جوهرِي، إبراهیم بن عبدالله هروِي، ابراهیم بن مجشر بن معدان کاتب، إبراهیم بن محمد سعدِي، ابراهیم بن موسی تمیمی، ابراهیم بن نصر کندِي، ابراهیم بن یوسف حضرمِي، أحمد بن إبراهیم دورقِي، أحمد بن أشکاب حضرمِي، أحمد بن بدیل یامِي، أحمد بن بکار بن زید قرشِي، أحمد بن جعفر وکیعِي، أحمد بن حرب موصلِي، أحمد بن حنبل شیبانِي، أحمد بن أبِي الحوارِي غطفانِي، احمد بن رشد بن خیثم هلالِي، أحمد بن زهیر بن حرب نسائِي، أحمد بن أبِي سریج نهشلِي، أحمد بن سنان قطان، أحمد بن أبِي شُریح رازِي، أحمد بن عبدالله بن یونُس تمیمِي، أحمد بن عبدالجبار عطاردِي، أحمد بن عمر وَکِيعِي جَلَّاب، احمد بن عمرو بن ضحاک شیبانِي، احمد بن محمد بن حسین مزنِي، احمد بن محمد  بن هارون بغدادِي، أحمد بن منیع بغوِي هروِي، احمد بن هشام بن بهرام مداینِي، احمد بن یحیی جلاب، أسد بن موسی أموِي، إسحاق بن أبِي إسرائیل مروزِي، إسحاق بن إبراهیم بن عباد دبرِي، إسحاق بن إبراهیم بن موسی هروِي، إسحاق بن إبراهیم بن حبیب بن شهید شهیدی، إسحاق بن إسماعیل طالقانِي، اسحاق بن حجاج طاحونِي، إسحاق بن راهویه مروزِي، اسحاق بن عیسی بغدادِي، إسحاق بن أبِي فروة مروزِي، إسحاق بن موسی أنصارِي، إسماعیل بن إبراهیم کرابیسی، إسماعیل بن إبراهیم بن بسام ترجمانِي، إسماعیل بن إبراهیم هذلِي، إسماعیل بن سالم صائغ، إسماعیل بن علیه أسدِي، اسماعیل بن قتیبه بن عبدالرحمن سلمِي، ایوب بن حسان واسطِي، بشر بن حارث بن عبدالرحمن معروف به بشر حافِي، بشر بن خالد عسکرِي، بِشر بن عمر زهرانِي، جریر بن عبدالحمید ضبِي، جعفر بن سریع کوفی، جعفر بن محمد فریابِي، حاتم بن اسماعیل حارثی، حارث بن ابی اسامه تمیمِي، حامد بن محمود بن حرب نیشابورِي، حجاج بن منهال أنماطِي، حسن بن حماد سجاده، حسن بن ربیع بورانِي، حسن بن عَرَفه عبدِي، حسن بن محمد زعفرانِي، حسن بن محمد بن علی سرخسی، حسین بن جنید دامغانِي، حسین بن جنید بن ابی جعفر بغدادِي، حسین بن حسن بن حرب سلمِي، حسین بن حریث خزاعِي، حسین بن علی جعفِي، حسین بن منصور نیشابورِي، حفص بن عمر دورِي، حفص بن غیاث نخعِي، حکم بن موسی بغدادِي، حماد بن أسامه بن زید قرشِي، حمزه بن قاسم بن عبدالعزیز امام، حیان بن بشر أعور، خالد بن مخلد قطوانِي، خضر بن محمد بن شجاع جزرِي، خلف بن سالم مَخرمِي، خلف بن ولید جوهرِي، داود بن سلیمان دقاق، داود بن عمرو ضبِي، ربیع بن ثعلب مروزِي، زکریا بن عدی تمیمی، ابوخیثمه زُهیر بن حرب حرشِي، زیاد بن ایوب طوسی، سریج بن نعمان جوهری، سریج بن یونس مروروذِي، سعدان بن نصر بَزَّاز، سعید بن سلیمان ضبِي، سعید بن عبدالرحمن قرشِي، سعید بن محمد جرمِي، سعید بن منصور خراسانِي، سعید بن نصیر دورقِي، سعید بن یحیی بن أزهر واسطِي، سعید بن یحیی اموی، سفیان بن وکیع رؤاسِي، سلام بن سلیم حنفِي، أبوسائب سَلم بن جُناده سوائِي، سلم بن مغیره أزدِي، سلمه بن جناده همدانِي، سلیمان بن احمد طبرانِي، سلیمان بن ایوب بصرِي، سلیمان بن جناده همدانِي، سلیمان بن حیان جعفرِي، سلیمان بن داود عتکِي، أبوداود سلیمان بن داود بن جارود طیالسِي، سلیمان أعمش، سنید بن داود مصیصِي، سهل بن خلیفه خزاعِي، سهل بن زَنجَلَه رازِي، سهل بن عثمان عَسکرِي، سوید بن سعید بن سهیل بن شهریار هروی، شجاع بن مخلد فلاس، شریک بن عبدالله بن حارث قاضِي، شعبه بن حجاج بن ورد عتکِي، شیبان بن فروخ حبطِي، صالح بن بشر قرشِي، صالح بن عبدالله ترمذِي، صدقه بن فضل مَروَزِي، طُلَیق بن محمد بن سَکَن واسطِي، عباد بن عباد مهلبِي، عباس بن ولید خلال، عباس بن یزید بحرانِي، عبدالحمید بن صالح برجمِي، عبدالرحمن بن ابراهیم معروف به دحیم قرشِي، عبدالرحمن بن ابی حاتم رازِي، عبدالرحمن بن صالح ازدِي، عبدالرحمن بن محمد بن سلام جمحِي، عبدالرحمن بن محمد بن سلام طرسوسی، عبدالرحیم بن سلیمان کنانِي، عبدالرزاق بن همام حمیرِي، عبدالسلام بن صالح هروِي،  عبدالله بن احمد شیبانِي، عبدالله بن احمد بن زکریا تمیمِي، عبدالله بن اسماعیل هبارِي، عبدالله بن إدریس أودِي، عبدالله بن جعفر بن غیلان قرشِي، عبدالله بن داود خریبي، عبدالله بن زبیر بن عیسی بن عبیدالله حمیدِي، عبدالله بن سعید کندِي، عبدالله بن عِمران اصفهانِي، ابوبکر عبدالله بن محمد معروف به عبدالله بن أبِي شیبه عبسی، عبدالله بن عمر بن محمد قرشِي، عبدالله بن عمرو سعدِي، عبدالله بن عون هلالِي، عبدالله بن مبارک حنظلِي، عبدالله بن محمد ضعیف، عبدالله بن محمد بن علی قضاعِي، عبدالله بن محمد بن یحیی طرسوسِي، عبدالله بن محمد بن رومی یمامِي، عبدالله بن نمیر همدانِي، عبدالله بن هاشم عبدِي، عبدالله بن یوسف کلاعِي، عبدالملک بن عبدالعزیز بن جریج مکِي، عبدالملک بن مروان رقِي، عبدالوهاب بن عبدالحکم نسائِي، عبدالوهاب بن عبدالمجید ثقفِي، عبده بن سلیمان کوفِي، عبید بن یعیش محلمِي، عبیدالله بن سعید یشکرِي، عبیدالله بن عمر جشمِي، عثمان بن محمد بن أبِي شیبه عبسِي، عصمه بن متوکل حنفِي، علی بن جعد جوهرِي، علی بن حجر سعدِي، علی بن حرب طائِي، علی بن حسن حضرمِي، علی بن حسین بن إشکاب عامرِي، علی بن حسن بن محمد دقاق، علی بن حمزه کسائِي، علی بن خشرم مروزِي، علی بن سلمه بن عقبه قرشِي، علی بن شعیب سمسار، علی بن عبدالله بن مدینِي، علی بن محمد طنافِسِي، علی بن مسلم طوسِي، علی بن معبد عبدِي، علی بن میمون رقِي، علی بن هیثم بن عثمان بغدادِي، عمرو بن علی صیرفِي، عمر بن محمد بن حسن بن زبیر أسدِي، عمران بن میسره منقرِي، عمرو بن علی فلاس، عمرو بن عون واسطِي، عمرو بن محمد ناقد، عیاش بن ولید رقام، فروة بن معدِي کرب کندِي، فضل بن صباح سمسار، قاسم بن سعید بن مُسَیَّب بن شَریک، قاسم بن سلام هروِي، قتیبه بن سعید بغلانِي، قیس بن ربیع اسدِي، مؤمل بن هشام یشکرِي، مجاهد بن موسی ختلِي، محمد بن آدم مِصِّيصِي، محمد بن أبان بن وزیر بلخِي، محمد بن إدریس شافعِي، محمد بن اسحاق سراج، محمد بن إسماعیل بن إبراهیم معروف به ابن علیه، محمد بن إسماعیل بخارِي، محمد بن إسماعیل بن بَحتَرِي حَسَّانِي، محمد بن إسماعیل بن سَمُرَه أحمَسِي، محمد بن اسماعیل صائغ، محمد بن بشر عبدِي، محمد بن بکار هاشمِي، محمد بن بکر بن عثمان برسانِي، محمد بن جعفر فیدِي، محمد بن حاتم زمِي، محمد بن حاتم بن میمون سمین، محمد بن حجاج ضبِي، محمد بن حسان بن خالد ضبِي، محمد بن حسان بن فیروز شیبانِي، محمد بن حماد طهرانِي، محمد بن حماد ابیوردِي، محمد بن حیان بغوِي هروِي، محمد بن زیاد هاشمِي، محمد بن سعد بن منیع هاشمِي، محمد بن سعید معروف به ابن الأصفهانِي، محمد بن سعید بن غالب بغدادِي، محمد بن سلیمان أنبارِي، محمد بن سلیمان یشکرِي، محمد بن سلام بِيکَندِي، محمد بن صباح دولابِي، محمد بن صباح بن سفیان جرجرائِي، محمد بن صلت ثورِي، محمد بن صلت أسدِي، محمد بن طَرِيف بجلِي، محمد بن علاء همدانِي، محمد بن عبدالجبار سلمِي، محمد بن عبدالله بن عمار موصلِي، محمد بن عبدالله بن مبارک مُخَرَّمِي، محمد بن عبدالله بن نُمَیر همدانِي، محمد بن عبدالعزیز بن أبِي رِزمه، محمد بن عبید بن سفیان، پدر أبِي بکر بن أبِي الدنیا، محمد بن عبید مُحاربِي، محمد بن عثمان بن ابی شیبه، أبوکُریب محمد بن علاء، محمد بن عیسی بن سوره ترمذِي، محمد بن عیسی بن طَبَّاع، محمد بن عیسی بغدادِي، محمد بن فضل بن نظیف جرجانِي، أبوموسی محمد بن مثنی عنزِي، محمد بن مجاشع بن محمد ثعلبِي، محمد بن نصر بن حجاج مروزِي، محمد بن هشام طالقانِي، محمد بن هشام بن بختری مروزی، محمد بن یحیی بن ابی حزم، محمد بن یحیی بن ضریس فیدِي، محمد بن یحیی بن أبِي عمر عدنِي، محمد بن یزید مقابرِي، محمد بن یزید واسطِي، محمد بن یوسف فریابِي، محمود بن آدم مروزِي، محمو بن خداش طالقانِي، محمود بن غیلان عدوِي، مَخلَد بن خالد شَعِيرِي، مرداس بن محمد أشعرِي، مُسَدَّد بن مُسَرهَد أسدِي، معاویه بن حفص شعبِي، معلی بن منصور رازِي، مهدِي بن جعفر زاهد، موسی بن ابراهیم انصارِي، موسی بن اسماعیل تبوذکِي، موسی بن سندي جرجانِي، نعیم بن حماد خزاعِي، نوح بن حبیب قومسِي، هارون بن إسحاق هَمدانِي، هارون بن عبدالله بزاز، هارون بن محمد بن عبدالله معروف به هارون الرشید خلیفه عباسی، هاشم بن قاسم لیثی، هدبه بن عبدالله مروزِي، أبوالولید هشام بن عبدالملک طیالسِي، هشام بن عمار سلمِي، هشام بن یونس تمیمِي، هَنَّاد بن سَرِي تمیمِي، وضاح بن یحیی نهشلِي، وکیع بن جراح رؤاسِي، ولید بن شجاع سکونِي، وَهب بن بَقِيَّه، یحیی بن آدم بن سلیمان اموِي، یحیی بن ایوب مقابرِي، یحیی بن جعفر بیکندِي، یحیی بن حَسَّان تِنِّیسِي، یحیی بن زکریا همدانِي، یحیی بن سعید قَطَّان، یحیی بن معین، یحیی بن موسی بلخِي، یحیی بن یحیی نیشابورِي، یحیی بن یوسف زمِي، یزید بن خالد همدانِي، یزید بن مهران اسدِي، یعقوب بن إبراهیم دَورقِي، یعقوب بن حمید بن کاسب مدنِي، یعقوب بن کعب بن حامد حلبِي، یعلی بن عبید طنافسِي، یوسف بن بهلول تمیمِي، یوسف بن عدی بن زریق تیمِي، یوسف بن عیسی مروزِي، یوسف بن موسی قَطَّان، یونس بن بکیر بن واصل شیبانِي و تعدادی دیگر دوایت کرده اند.(1، 2 و 13)

   أحمد بن شعیب نسائِي می گوید: ابومعاویه ضریر ثقه است. عبدالله پسر امام أحمد بن حنبل می گوید: از پدرم شنیدم، که گفت: ابومعاویه ضریر حافظ قرآن بود. أبویعلی خلیلِي می گوید: أبومعاویه ضریر ثقه و متفق علیه می باشد. دارقطنِي گفته است: أبومعاویه ضریر از ثقات بلند پایه می باشد. علی بن مدینِي او را ثقه خوانده است. یحیی بن معین می گوید: ابومعاویه ضریر ثابت ترین یاران أعمش بعد از سُفیان و شعبه بوده است. و باز می گوید: ابومعاویه می گفت: من هزار و ششصد حدیث از اعمش را حفظ نمودم. محمود بن غیلان می گوید: از شبابه بن سوار شنیدم، که می گفت: ابومعاویه به مجلس درس شعبه بن حجاج آمد، شعبه گفت: یا ابامعاویه! فلان حدیث را از اعمش شنیدی؟ گفت: بلی، شعبه گفت: این دوست اعمش است، او را بشناسید. ابوزرعه دمشقِي می گوید: از ابونعیم شنیدم، که می گفت: ابومعاویه به مدت بیست سال به همراه اعمش بود. احمد بن عمر وکیعِي می گوید: من کسی را سراغ ندارم، که به حدیث اعمش از ابومعاویه دانسته تر باشد.  أبوعبدالله حاکم نیشابورِي می گوید: أبومعاویه ضریر حافظ ترین اصحاب أعمش بوده است.عِجلِي می گوید: ابومعاویه کوفی ثقه بوده، اما در وی ارجاء دیده می شود، و درباره وی حرفی نیست. یعقوب بن شیبه سدوسِي می گوید: ابومعاویه ثقه است، اما گاهی تدلیس می کرده، و بر وی آثار مذهب مرجئه دیده می شود، و به همان جهت وکیع در جنازۀ او حاضر نشد. ابوعبید آجرِي به نقل أبِي داود سجستانِي می گوید: ابومعاویه ضریر وابسته به مذهب مُرجئه بود، و در جای دیگر گفته است: او رئیس مذهب مرجئه در کوفه بوده است.(1، 2، 6 و 13)

   أبومحمد عبدالرحمن بن أبِي حاتم رازِي در کتاب الجرح والتعدیل آورده است: از پدرم شنیدم، که می گفت: ثابت ترین مردم در حدیث أعمش ثورِي و بعد از وی أبومعاویه ضریر و بعد از وی حفص بن غیاث می باشند.(3)

   إملم محمد بن حبان بستی در کتاب تقریب الثقات ابومعاویه ضریر را در شمار ثقات آورده، و می نویسد: محمد بن خازم سعدِي تمیمِي معروف به ابومعاویه ضریر از موالی، از اتباع تابعین و از اهالی کوفه می باشد. موصوف در سال 195 هجری قمری درگذشته است. نامبرده حافظی قابل اعتماد، اما پیرو مرجئه بوده است.(4)

   إمام محمد بن إسماعیل بخاری در تاریخ کبیر آورده است: محمد بن خازم کوفِي سعدِي تمیمِي معروف به ابومعاویه ضریر از یاران شیبانِي و أعمش بوده است. موصوف در سال 113 هجری قمری متولد و در سال 195 هجری قمری وفات یافته است.(5)

   محمد بن سعد در کتاب طبقات می نویسد: أبومعاویه ضریر نامش محمد و پسر خازم و وابستۀ خاندان عمرو بن سعد بن زید مناة بن تمیم است، که خویشاوندان سُعَیر بن خِمس هم بوده اند، او محدثِي مورد اعتماد و پر حدیث بوده، و گاه احادیث را با حذف اسناد از گفتۀ راوی نخستین نقل می کرده است، او پیرو مرجئه بوده است، و به سال 195 هجری قمری در کوفه درگذشته است، وکیع در جنازه او شرکت نکرده است.(7)

   امام شمس الدین ذهبی در کتاب سیر اعلام النبلاء می نویسد: هارون الرشید خلیفه عباسی  بر ابومعاویه احترام می کرد، و او را بزرگ می شمرد. می گویند: ابومعاویه با هارون الرشید طعام خورد، هارون الرشید بر دستان وی آب ریخت تا او دستان خود را بشوید، و برایش  مقدار زیادی طلا انعام داد.(6)

   خطیب ابوبکر احمد بن علی بغدادی به روایت از قاسم بن سعید بن مسیب در تاریخ بغداد می نویسد: من ابومعاویه محمد بن خازم را در بغداد دیدم، که برای مردم حدیث می گفت. ابوبکر برقانی از ابوالفضل محمد بن عبدالله بن خمیرویه هروی و او از حسین بن ادریس و او از ابن عمار و او از ابومعاویه روایت نموده، که می گوید: اهالی خراسان به نزد اعمش آمدند، تا از وی حدیث بشنوند، اما امکان پیدا نکردند، و باز به نزد شعبه آمدند، تا او برایشان از اعمش حدیث بگوید، می گوید: اما شعبه برای شان حدیث نگفت، تا من را در آن مجلس به همراهش نشاند، و می گفت: یا ابا معاویه! آیا چنین و چنین نیست؟ و من می گفتم: بلی، و او برای شان حدیث می گفت. ابن عمار می گوید: راوی از طرح این مطلب اراده داشته است، که ابومعاویه در حدیث اعمش ثابت تر است از شعبه.(8)

   أحمد بن حنبل، یحیی بن معین و عده أی دیگر می گویند: ابومعاویه ضریر در سال 113 هجری قمری زاده شده است. محمد بن عبدالله بن نمیر وفات او را در سال 194 هجری قمری گفته است، و علی بن مدینی، خلیفه بن خیاط و کسانی دیگر وفات او را در سال 195 هجری قمری گفته اند. و بعضی هم گفته اند: وفاتش در ماه صفر یا اول ربیع الاول بوده است.(1 و10)

منابع و مآخذ:

1 – تهذیب الکمال – جلد بیست و پنجم – از صفحه 123 الی صفحه 133 – به شماره 5173 – تالیف حافظ جمال الدین مزی – عربی.

2 – تهذیب التهذیب – جلد پنجم – صفحه 83، 84 و 85 – به شماره 6884 – تالیف حافظ ابن حجر عسقلانی – عربی.

3 – الجرح والتعدیل – جلد هفتم – صفحه 330 و 331 – به شماره12903/1360 – تالیف عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی – عربی.

4 – تقریب الثقات – صفحه 1060 – به شماره 12375 – تالیف امام محمد بن حبان بستی – عربی.

5 – تاریخ کبیر – جلد اول – صفحه 74 – به شماره 191 – تالیف امام محمد بن اسماعیل بخاری – عربی.

6 – سیر اعلام النبلاء – جلد دوم – صفحه 725، 726 و 727 به شماره 1338 – تالیف امام شمس الدین ذهبی – عربی.

7 – طبقات – جلد ششم – صفحه 851 – تالیف محمد بن سعد کاتب واقدی – ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی – فارسی.

8 – تاریخ بغداد – جلد سوم – از صفحه 134 الی صفحه 146 – به شماره 756 – تالیف خطیب ابوبکر احمد بن علی بغدادی – عربی.

9 – الأنساب – جلد سوم – صفحه 255 – حرف سین – تالیف امام ابوسعد عبدالکریم سمعانِي – عربی.

10  - طبقات خلیفه بن خیاط – طبقه نهم – صفحه 170 – تالیف أبِي عمرو خلیفه بن خیاط عصفرِي – عربی.

11 – اعلام زرکلی – جلد ششم – صفحه 112 – حرف میم – تالیف خیرالدین زرکلی – عربی.

12 – تیسرالقاری – جلد پنجم – صفحه 192 – تالیف مولانا نورالحق دهلوی – فارسی.

13 – سایت موسوعة الحدیث – معلومات عن الراوِي – عربی.

محمد بن سَلَام سُلَمِي بُخَارِي بِيکَندِي

إمام أبوعبدالله محمد بن سَلَام بن فَرَج سُلَمِي بُخارِي بِيکَندِي یا بَاکِندِي یکی از ائمه حفاظ، عالمی ناقد و محدث بزرگ ماوراءالنهر در روزگارش بوده است. وی در سال 160 هجری قمری مطابق سال 777 میلادی متولد گردید، و در روز یکشنبه هفتم ماه صفر سال 225 هجری قمری مطابق سال 839 میلادی به عمر 65 سالگی وفات یافت.(7 ، 9، 10 و 11) بعضی هم او را فَاکِندِي گفته اند، و می گویند: اصلاً فاکندِي بوده، و ریشه فارسی دارد، و چون معرب گردیده باکندِي خوانده می شود، مثل فوشنج وقتی معرب می شود، بوشنج خوانده می شود. و بیکند نام شهری تاریخی است، که در قدیم ناحیه أی آباد و معمور بوده، و بنای آن را به جمشید نسبت داده اند، و می گویند: سال ها پایتخت افراسیاب بوده است، و تعداد زیادی علماء و دانشمندان از آن جا برخاسته اند، اما اکنون خرابه أی است، که ویرانه های آن در پنج کیلومتری آبادی شورآباد بین بخارا و رود آمو(جیحون) در جمهوری ازبکستان در آسیای میانه واقع گردیده، و حدود پنجاه و پنج کیلومتر از بخارا فاصله دارد. بیکند در قدیم محل سکونت شاهان بخارا و شهری تجاری بوده، و آن را مدینة التجار می گفتند،(6 و 12) چنانکه ابوبکر محمد بن جعفر نرشخِي در تاریخ بخارا می نویسد: اهل بیکند جمله بازرگان بوده اند، و بازرگانی چین و دریا کردندی، و بغایت توانگر بوده اند.(13) بیکند در دوره سامانیان رونقی خاص داشته، و دارای بیش ار هزار رباط و مسجد جامع بزرگ مزین به سنگ های مرمر با محرابی جواهر نشان بوده است، چنان که ناصر خسرو قبادیانی بلخی در باره بیکند شعری دارد، که بیتی از آن چنین است:

                                منه دل در جهان کز بیخ برکند         جهان جم را که او آکند بیکند (12، 14 و 15)

   موصوف از إبراهیم بن عبدالرحمن خُوارزمِي، أبِي إسحاق إبراهیم بن محمد بن حارث بن أسماء فَزَارِي، أحمد بن بشیر کُوفِي، إسماعیل بن جعفر بن أبِي کثیر أنصارِي، إسماعیل بن عُلَیه أسدِي، إسماعیل بن عیاش بن سلیم عنسِي، أبِي ضمره أنس بن عِیاض بن ضمره لیثِي، جریر بن عبدالحمید بن جریر ضبِي، أبِي عبدالرحمن حاتم مروزِي، حسن بن مِهران کِرمانِي، حُمید بن عبدالرحمن رُؤاسِي، خالد بن عبدالله واسطِي، خلیل بن أحمد فراهیدِي، رِبعِي بن عُلَیَّه أسدِي، زائده بن أبِي رَقاد، سُرَیج بن نعمان بن مروان جوهرِي، سُفیان بن عُیینَه بن میمون هلالِي، أبِي خالد سُلیمان بن حَیّان أحمر، أبِي الأحوص سلام بن سُلیم حنفِي، سهل بن یوسف بن سهل بن حنیف أنماطِي، عَبَّاد بن عَبَّاد مُهَلَّبِي، عبدالله بن إدریس بن یزید أودِي، عبدالله بن حارث مَخزومِي، عبدالله بن خالد بَجَلِي، عبدالله بن رجاء غُدانِي، عبدالله بن مبارک بن واضح حنظلِي، عبدالله بن نُمَیر همدانِي، عبدالأعلی بن عبدالأعلی بن محمد قرشِي، عبدالرحمن بن محمد بن زیاد مُحاربِي، عبدالرحمن بن مهدِي بن حسان عنبرِي، عبدالرحمن عبید بن عمر بصرِي ضریر، عبدالصمد بن عبدالوارث بن سعید تمیمِي، عبدالملک بن عبدالعزیز بن جریج مکِي، عبدالوهاب بن عبدالمجید بن صلت ثقفِي، عبده بن سلیمان کوفِي، عبیدالله بن موسی بن باذام عبسِي، عبیده بن حمید بن صهیب لیثِي، عَتَّاب بن بشیر جزرِي، عثمان بن عبدالرحمن طَرَائِفِي، عثمان بن فرقد عطار، عقبه بن خالد بن عقبه سَکُونِي، عمر بن عبید طَنافسِي، عمرو بن محمد عَنقَزِي، عیسی بن موسی غُنجار، قاسم بن حکم بن کثیر عرنِي، قاسم بن مالک مزنِي، مالک بن أنس أصبحِي، محمد بن حسن شیبانِي، محمد بن حسن مُزنِي واسطِي، أبِي الأحوص محمد بن حیان بغوِي هروِي، أبِي معاویه محمد بن خازم ضریر، محمد بن سلمه حَرَّانِي، محمد بن سلیمان سلمِي، محمد بن فُضَیل بن غَزوان بن جریر ضبِي، محمد بن مروان عُقَیلِي، مَخلَد بن یزید حَرَّانِي، مروان بن معاویه فَزَارِي، مُعتَمِر بن سلیمان، مُعَمَّر بن سلیمان رَقِي، أبِي الولید مُغَلَّس بن زیاد عامرِي کوفِي، هُشَیم بن بشیر بن قاسم بن دینار سلمِي، وکیع بن جراح بن ملیح رؤاسِي، یحیی بن عبدالملک بن حمید بن أبِي غَنِيَّه خزاعِي، أبِي محمد یحیی بن محمد بصرِي، أبِي تُمَیلَه یحیی بن واضح أنصارِي، یزید بن هارون  بن زاذِي واسطِي، یعلی بن عبید طنافسِي، و عده أی دیگر از اهالی ماوراء النهر و دیگران حدیث روایت نموده، و از او محمد بن إسماعیل بخاری، پسرش ابراهیم بن محمد بن سلام بیکندِي مؤَدَّب، أحمد بن ضوء، أحمد بن عبدالرحمن بن عیسی نَسَفِي، أحمد بن مالک أشجعِي بخارِي، أحمد بن محمد بن عَجنَنَّس عَجَنَّسِي نَسَفِي، أحمد بن محمود بخارِي، أحمد بن نضر بن بحر عسکرِي، أبوطاهر أسباط بن یَسَع، أبوعبدالله جَماهر بن نعیم أدیب، حرمِي بن علِي، حمید بن نضر بِيکندِي، خالد بن شِبل أزدِي، أبوصالح خلف بن إشکاب بخارِي، سلیم بن مجاهد بن یَعِيش بخارِي، سلیمان بن داود سمرقندِي، أبوعِصمه سهل بن متوکل بخارِي، طاهر بن محمود بن نضر نسفِي، طفیل بن زید نسفِي، عباس بن فرج ریاشِي، عبدالله بن عبدالرحمن سمرقندِي، عبدالله بن عمر مروزِي، ابولیث عبیدالله بن سُرَیج بخارِي، عبیدالله بن عمرو بن حفص بَزدَوِي، حافظ عبیدالله بن واصل بن عبدالشکور بیکندِي بخارِي، ابوالحسن علی بن حسن بن عاصم بن حارث بیکندِي أعرج کُنده، عیسی بن عِصمه نسفِي، فضل بن حباب جمحِي، فضل بن أبِي طالب هاشمِي، ابونصر لیث بن نصر بن حسین شاعر، محمد بن إبراهیم بکرِي، محمد بن بُجیر پدر عمر بن محمد بن بُجَیر، محمد بن رضوان بخارِي معروف به جَمَل، محمد بن سهل کاتب، محمد بن عبد بن عامر بن مرداس سمرقندِي، محمد بن علِي بن حمزه مَروَزِي، محمد بن فضل بن خداش بخارِي، محمد بن نَهشَل مؤدِّب، محمد بن یحیی بن منده، محمد بن یزید رفاعِي، یحیی بن عاصم یَشکرِي بخارِي از فرزندان عبدالله بن کَوَّاء، یوسف بن عبدالهادِي مقدسِي، یوسف بن عبده و تعدادی دیگر روایت کرده اند.(1، 2 و16)

    محمد بن سلام بیکندِي از شیوخ إمام محمد بن إسماعیل بخارِي بوده، و بخارِي از وی 127 حدیث روایت نموده است.(8) محمد بن سلام بیکندِي به همراه محمد بن أحمد غُنجاربه خوارزم رفت، و در آنجا از عبدالکریم بن أسود بصرِي و مُغیره بن موسی دوست سعید بن أبِي عروبه حدیث شنید. احمد بن هیثم بن سَمیدع شاسِي می گوید: یحیی بن یحیی برایم گفت: در خراسان دو گنج است، گنجی در نزد محمد بن سلام بیکندِي است، و گنجی در نزد إسحاق بن راهویه می باشد. عبیدالله بن واصل می گوید: از محمد بن سلام شنیدم، که می گفت: من از چهار صد شیخ حدیث نوشتم. عبیدالله بن شُرَیح می گوید: از محمد بن سلام شنیدم، که می گفت: من در حدود پنج هزار حدیث را حفظ دارم. می گوید: محمد بن سلام از بزرگان محدثین بود، و او را احادیث بسیاری است، و سفرهای زیادی داشته، و از وی زیاد در احادیث یادآوری گردیده است. محمد بن أحمد غُنجار می گوید: محمد بن سلام بیکندِي را مصنفات بسیاری در هر باب از علم است، و بین محمد بن سلام بیکندِي و أبِي حفص أحمد بن حفص فقیه دوستی و برادری برقرار بوده است، گرچه هرکدام با دیگری در مذهب مخالفت داشته اند. ابن ماکولا می گوید: محمد بن سلام بیکندِي ثقه است. عصمه بن سهل بن متوکل می گوید: برای احمد بن حنبل گفتم، برایم حدیث بگو. گفت: از کجاهستی؟ گفتم: از بخاری. گفت: چرا از محمد بن سلام حدیث نشنیدِي، آیا او برایت کفایت نمی کرد!(3، 5 و 7)

   إمام محمد بن حبان بستی در کتاب تقریب الثقات محمد بن سلام بیکندی را در شمار ثقات آورده، و می نویسد: أبوعبدالله محمد بن سلام بیکندِي از جمله تبع الأتباع، از موالی بنِي سلیم و مردی فقیه بوده، و در سال 225 هجری قمری وفات یافته است.(4)

   یحیی بن جعفر بِيکَندِي می گوید: محمد بن سلام در همان شبی متولد گردید، که در آن شب سفیان ثورِي وفات یافت. بخارِي و دیگران گفته اند: محمد بن سلام بیکندِي در روز یکشنبه هفتم ماه صفر سال 225 هجری قمری وفات یافت.(1 و 7)

منابع و مآخذ:

1 - تهذیب الکمال – جلد بیست و پنجم – از صفحه 340 الی صفحه 344 – به شماره 5278 – تالیف حافظ جمال الدین مزی – عربی.

2 – تهذیب التهذیب – جلد پنجم – صفحه  128 و 129 – به شماره  7027 – تالیف حافظ ابن حجر عسقلانی – عربی.

3 – تاریخ کبیر – جلد اول – صفحه 110 – به شماره 314 – تالیف امام محمد بن اسماعیل بخاری – عربی.

4 – تقریب الثقات – صفحه 1070 – به شماره12502 – تالیف امام محمد بن حبان بستِي – عربی.

5 – الجرح والتعدیل – جلد هفتم – صفحه 369 – به شماره 13051/1508 – تالیف ابومحمد عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی – عربی.

6 – الأنساب – جلد اول – صفحه 434 – حرف باء – تالیف امام ابوسعد عبدالکریم سمعانِي – عربی.

7 - سیر أعلام النبلاء – جلد دوم – صفحه 1111و 1112 – به شماره 1760 – طبقه دوازدهم – تالیف امام شمس الدین ذهبِي – عربی.

8 – اسامی من روی عنهم محمد بن إسماعیل البخاری – صفحه 176 – به شماره 192 – تالیف أبِي احمد عبدالله بن عدِي جرجانِي – عربی.

9  - تیسرالقاری – جلد پنجم – صفحه 192 – تالیف مولانا نورالحق دهلوی – فارسی.

10 – اعلام زرکلی – جلد ششم – صفحه 146 – حرف میم – تالیف خیرالدین زرکلی – عربی.

11 – الوافِي بالوفیات – جلد سوم – صفحه 96 – به شماره 1053 – تالیف صلاح الدین خلیل بن ایبک صفدِي – عربی.

12 – دانشنامه جهان اسلام(بنیاد دائرة المعارف بزرگ اسلامی) – مقاله بیکند – فارسی.

13 – تاریخ بخارا – صفحه 26 – تالیف ابوبکر محمد بن جعفر نرشخی – ترجمه ابونصر احمد بن محمد بن نصر قباوی – فارسی.

14 – معجم البلدان – جلد اول – صفحه 533 – حرف باء – تالیف امام شهاب الدین یاقوت بن عبدالله حموی – عربی.

15 – لغت نامه دهخدا – جلد چهارم – صفحه 5253 – حرف باء – تالیف علامه علی اکبر دهخدا – فارسی.

16 – سایت موسوعة الحدیث – معلومات عن الراوِي – عربی.

أَبُو سَلَمَه بن عَبدِالرَّحمن بن عَوف قُرَشِي زُهرِي مَدِنِي

إمام حافظ أَبُوسَلَمَه بن عَبدِالرَّحمن بن عَوف بن عَبد عوف بن عَبد بن حَارِث بن زُهرَه بن کِلَاب بن مُرَّه بن کَعب بن لُؤي بن غَالِب قُرَشِي زُهرِي مدنِي بوده، و برادر إبراهیم، حُمَید و مُصعب پسران عبدالرحمن بن عوف قرشِي زُهرِي می باشد. نامبرده در سال بیست و دوم هجری قمری مطابق سال 643 میلادی در آخر زمان خلافت حضرت عمر فاروق(رض) متولد گردید، و هنوز نه سال بیشتر نداشت که پدرش وفات یافت. او از متقدمین تابعین، یکی از فقهای معروف مدینه، فرزند یکی از عشره مبشره، محدثی کثیرالروایه، از اعلام و اشخاص کبیرالقدر، قاضی مدینه منوره در بین سالهای 48 الی 54 هجری قمری، شخصیتی ثقه، حجت، فقیه و مجتهد بوده است. اسم وی را عبدالله و بعضی هم إسماعیل گفته اند، و تعدادی می گویند: ابوسلمه اسم وی است. مادرش تُماضر دختر أصبغ بن عمرو بن ثَعلبَه بن حِصن بن ضَمضَم بن عَدِي بن جُندب(جناب) بن هُبَل از قبیله کَلب قُضاعه و از اهالی دَومَة الجَندل و از اطراف دمشق می باشد، و او اولین کلبیه أی بود که مردی قریشی او را به همسری گرفت. ابوسلمه درسال 94 هجری قمری مطابق سال 713 میلادی در زمان خلافت ولید بن عبدالملک اموی به سن 72 سالگی در مدینه منوره وفات یافت.(1، 5، 8 ، 9 و 10)

   موصوف از أسامه بن زید، أنس بن مالک، بشر بن سعید، ثوبان مولای رسول الله(ص)، جابر بن عبدالله أنصارِي، جعفر بن عمرو بن أمیه ضَمرِي، حسان بن ثابت أنصارِي، حُمران بن أبان، حمزه بن عمرو أسلمِي، رافع بن خَدِيج، ربیعه بن کعب أسلمِي، رَوَّاد لیثِي، زید بن ثابت، زید بن خالد جُهَنِي، سالم مولای مَهرِي، سعید بن زید بن عمرو بن نُفَیل، سلمان بن صَخر، شُرَید بن سُوید ثقفِي، طلحه بن عبیدالله، عُباده بن صامت، عبدالله بن ابراهیم بن قارظ، عبدالله بن سلام، عبدالله بن عباس هاشمِي، عبدالله بن عدِي بن حَمراء، عبدالله بن عمر بن خطاب عدوِي، عبدالله بن عمرو بن عاص، عبدالرحمن بن أبِي سعید خُدرِي، پدرش عبدالرحمن بن عوف زهرِي، عبدالرحمن بن نافع بن حارث خزاعِي، عثمان بن عفان، عروه بن زبیر بن عوام أ، عطاء بن یسار، عمر بن عبدالعزیز، عمرو بن أمیه ضمرِي، عمرو بن رافع مولای عمر بن خطاب، کُرَیب مولای ابن عباس، محمد بن إیاس بن بُکَیر لیثِي، معاویه بن حکم سُلَمِي، معاویه بن أبِي سفیان، مَعقِل بن أبِي معقل أسدِي، مُعَیقیب دَوسِي، مُغیره بن شعبه، یزید بن نُعیم بن هزال أسلمِي، یعیش بن طِخفه بن قیس، أبِي أسید ساعدِي، أبِي أیوب أنصارِي، أبِي دَرداء، أبِي سعید خُدرِي، أبِي سفیان بن سعید بن مغیره بن أخنس بن شریق ثقفِي، أبِي قتاده أنصارِي، أبِي هریره، زینب دختر أبِي سلمه دختر اندر رسول الله(ص)، أم المؤمنین عائشه، فاطمه دختر قیس، ام بکر، ام سلمه همسر رسول الله(ص)، أم سُلَیم و تعدادی دیگر حدیث روایت نموده، و از او إسماعیل بن امیه، أسود بن علاء بن جاریه ثقفِي، بُکیر بن عبدالله بن أشج، ثُمامه بن کِلاب بن علی، جعفر بن ربیعه، جُلاح أبوکثیر، حارث بن عبدالرحمن قرشِي، خال بن أبِي ذِئب، أبویونس حسن بن یزید قَوِي، حِصن دمشقِي، أبوصخر حُمید بن زیاد مدنِي، داود بن أبِي عاصم بن عروه بن مسعود ثقفِي، برادرزاده اش زُراره بن مصعب بن عبدالرحمن بن عوف، زید بن أبِي عَتَّاب، سالم أبونَضر، برادرزاده اش سعد بن ابراهیم بن عبدالرحمن بن عوف، سعید بن خالد قارظِي، سعید بن زیاد أنصارِي، سعید بن أبِي سعید مُقبُرِي، أبوحازم سلمه بن دینار مدینِي، سلمه بن صَفوان زُرقِي، سلمه بن کُهَیل، سلیمان أحول، شریک بن عبدالله بن أبِي نِمر، صالح بن أبِي حسان مدنِي، صالح بن محمد بن زائده أبوواقد لیثِي، صَخر بن عبدالله بن حَرمله، صَخر بن أبِي غلیظ مدنِي، صفوان بن سُلیم، عامر شَعبِي، أبوزناد عبدالله بن ذَکوان أنصارِي، عبدالله بن فضل هاشمِي، عبدالله بن فیروز دَاناج، عبدالله بن أبِي لبید مدنِي، عبدالله بن محمد بن عَقِيل، عبدالله بن یزید مولای أسود بن سفیان، عبدربه بن سعید انصاری، عبدالرحمن بن هُرمز أعرج، عبدالرحمن بن وردان غفارِي، برادرزاده اش عبدالحمید بن سهیل بن عبدالرحمن بن عوف، عبدالملک بن عمیر، عبیدالله بن أبِي خضر مصرِي، عتبه بن مسلم مدنِي، عثمان بن أبِي سلیمان بن جُبَیر بن مُطعِم، عِراک بن مالک غفارِي، عروه بن زبیر، عطاء بن سائب، عَمَّار دُهنِي، عمر بن حکم بن ثوبان، پسرش عمر بن أبِي سلمه بن عبدالرحمن، عمر بن عبدالعزیز، عمرو بن دینار، عمران بن أبِي أنس، غَیلان بن أنس کَلبِي، کثیر بن أبِي کثیر مولای ابن سَمرَه، محمد بن إبراهیم بن حارث تیمِي، محمد بن أبِي حَرمَلَه، محمد بن عبدالرحمن بن ثَوبان، محمد بن عبدالرحمن مولای بنی زهره، محمد بن عبدالرحمن مولای آل طلحه، محمد بن عمرو بن علقمه، محمد بن مسلم بن شهاب زُهرِي، مُصعب بن محمد بن شُرَحبِيل، منذر بن أبِي مُنذر مدنِي، موسی بن عقبه، نافع مولای ابن عمر، نوح بن أبِي بلال، هشام بن عروه بن زبیر، هلال بن علی بن أسامه، ولید بن عبدالله بن جُمَیع، یحیی بن سعید انصاری، یحیی بن أبِي کثیر طائی یمامِي، یزید بن عبدالله بن قُسَیط، أبوبکر بن حفص بن عمر بن سعد بن أبِي وقاص، أبوبکر بن محمد بن عمرو بن حزم، أبوبکر بن مُنکدر، أبوالحسن، أبوسعد بَقَّال و تعدادی دیگر روایت کرده اند.(1 و 9)

   إمام محمد بن حبان بستی خراسانی در کتاب تقریب الثقات ابوسلمه بن عبدالرحمن بن عوف را در شمار ثقات آورده، و می نویسد: أبوسلمه بن عبدالرحمن بن عوف زهری قرشِي اسم وی کنیتش می باشد، و بعضی هم اسم او را عبدالله گفته اند. موصوف از جمله تابعین و از سادات قریش بوده است. نامبرده در سال 104 و بنا بروایتی در سال 94 هجری قمری درگذشت.(7)

   إمام محمد بن إسماعیل بخاری در تاریخ کبیر می نویسد: أبوسلمه عبدالله بن عبدالرحمن بن عوف قرشی زهری مدینی از ابوهریره، ابن عباس و ابن عمر رضی الله تعالی عنهم حدیث شنیده، و از او زهری، یحیی بن سعید انصاری، شعبی، یحیی بن ابی کثیر و محمد بن ابراهیم بن حارث حدیث شنیده اند. احمد بن ثابت از عبدالرزاق و او از معمر و او از زهری روایت نموده، که گفت: من چهار بحر علم را درک نمودم، و آن ها عبارت اند از: سعید بن مسیب، عروه بن زبیر، عبیدالله بن عبدالله و اباسلمه بن عبدالرحمن. زهری می گوید: ابوسلمه از ابن عباس رضی الله تعالی عنهما دوری می کرد، بدان سبب از بسیاری از داشته های علمی او محروم گردید. ابن ابی اویس به نقل از مالک می گوید: ابوسلمه اسم وی همان کنیت وی می باشد. فضل بن موسی به نقل از محمد بن عمرو می گوید: برای ما ابوسلمه عبدالله حدیث گفت.(3)

   إمام ابومحمد عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی در کتاب الجرح والتعدیل می نگارد: أبوسلمه عبدالله بن عبدالرحمن بن عوف قرشِي زهرِي مدینِي بوده، و بعضی اسم و کنیت وی را یکی گفته اند. عبدالرحمن ابن ابی حاتم می گوید: از ابوزرعه راجع به ابِي سلمه بن عبدالرحمن سوال گردید. گفت: اسم وی عبدالله مدینِي است، إمام و ثقه می باشد.(4)

   إمام شمس الدین ذهبی در کتاب سیر اعلام النبلاء آورده است: ابوسلمه را ام کلثوم دختر حضرت ابوبکر صدیق شیر داده، بدین لحاظ ام المؤمنین عایشه(رض) خاله رضاعی او می شده است. مالک می گوید: در نزد ما مردانی از اهل علم می باشند، که یکی از آن ها کنیت وی اسم وی می باشد، و او ابوسلمه است. عقیل بن خالد از ابن شهاب روایت نموده، که می گوید: به مصر به نزد عبدالعزیز بن مروان رفتم، و من به روایت از سعید بن مسیب حدیث می گفتم. ابراهیم بن عبدالله بن قارظ برایم گفت: هرچند از تو می شنوم، تو از سعید می گوئی. برایش گفتم: او مرد بزرگی است. گفت تو دو شخص دیگر از قوم خود را ترک کردی، که کسی بیشتر از آنها حدیث نمی داند، و آن دو عروه بن زبیر و ابوسلمه بن عبدالرحمن می باشند. ابن شهاب می گوید: وقتی به مدینه آمدم عروه را بحری یافتم، که هیچ چیز شفافیت و درخشندگی وی را مکدر نمی سازد. ذهبی می گوید: ابن شهاب از ابوسلمه یادی نکرد، در صورتی که او از عشیره وی بود، مثلی که در بین شان مسئله أی وجود داشت، در حالی که ابوسلمه بعد از عروه شخص واسع العلمی بود. خلیفه بن خیاط می گوید: در سال 48 هجری قمری مروان بن حکم از ولایت مدینه عزل و بجایش سعید بن عاص والی آن دیار گردید، و او ابوسلمه بن عبدالرحمن را قاضی مدینه ساخت، و ابوسلمه تا سال 54 هجری قمری که سعید بن عاص از  امارت مدینه معزول شد، قاضی آن شهر بود.(5)

    محمد بن خلف بن حیان در کتاب اخبار القضاة می نویسد: معاویه بن أبِي سفیان(رض) در ماه ربیع الاول سال 49 هجری قمری مروان بن حکم را از امارت مدینه عزل نمود، و بجای وی سعید بن عاص بن سعید را امیر مدینه ساخت، سعید نیز عبدالله بن نَوفل را از قضاوت مدینه بر طرف و ابوسلمه بن عبدالرحمن بن عوف را قاضی مدینه ساخت. از ابوسلمه بن عبدالرحمن بن عوف احادیث زیای روایت گردیده، و او شخصیتی مفتی و فقیه بوده، و از جمله متقدمین تابعین می باشد.(2)

   محمد بن سعد کاتب واقدی در کتاب طبقات ابوسلمه بن عبدالرحمن بن عوف را در طبقه دوم از تابعین ذکر کرده، و می نویسد: نام اصلی ابوسلمه بن عبدالرحمن بن عوف، عبدالله اصغر بوده، و فرزندانش عبارت اند از: سلمه که کنیه او هم به نام همین پسر اوست، و تُماضِر که مادر آن دو کنیزی است، و حسن، حسین، ابوبکر، عبدالجبار، عبدالعزیز، نائله، و سالمه که مادرشان ام حسن دختر سعد بن اصبغ بن عمرو بن ثعلبه بن حارث بن حصن بن ضمضم بن عدی بن جناب از قبیلۀ کلب قضاعه است، و عبدالملک و ام کلثوم صغری که مادرشان کنیزی است، و ام کلثوم کبری که بشر بن مروان با او ازدواج کرد، و برای او فرزند آورد، و مادرش ام عثمان دختر عبدالله بن عوف است، و ام عبدالله، تُما ضِر صغری و اسماء که مادر شان بُرَیهَه دختر عبدالرحمن بن عبدالله بن مُکَمَّل بن عوف بن عبد بن حارث بن زهره است، و عمر که نام مادرش را برای ما نقل نکرده اند. گویند: هنگامی که سعید بن عاص بن سعید بن عاص بن اُمیه برای نخستین بار از سوی معاویه بن أبِي سفیان به حکومت مدینه گماشته شد، منصب قضای مدینه را به ابوسلمه بن عبدالرحمن واگذاشت، چون سعید از حکومت مدینه عزل و مروان برای بار دوم به آن کار گماشته شد، ابوسلمه را از قضاوت مدینه برکنار کرد، و سرپرستی قضا و شرطه خود را به مصعب بن عبدالرحمن برادر ابوسلمه تفویض کرد. محمد بن سعد از عفان بن مسلم و او از مهدی بن میمون و او از محمد بن عبدالله بن أبِي یعقوب نقل می کند، که می گفته است: ابوسلمه بن عبدالرحمن  به روزگار حکومت بِشر بن مروان بر بصره پیش ما آمد، مردی بسیار خوش چهره بود، گوئی رخسارش همچون دینار هِرَقلِي است. محمد بن سعد از محمد بن عمر واقدی و او از سفیان بن عیینه و قیس بن ربیع و آنها از مجالد و او از شعبی نقل می کند، که می گفته است: ابوسلمه بن عبدالرحمن به کوفه و پیش ما آمد، در حالی که میان من و ابوبرده حرکت می کرد، به او گفتم: فقیه ترین مردی که در شهر خود پشت سر گذاشته أی کیست؟ گفت: همین مردی که میان شماست! محمد بن سعد از یزید بن هارون و او از محمد بن عمرو و او از ابوسلمه نقل می کند که: با حنا و کتم مو های خود را خضاب می بندم، تا رنگ آن ثابت و پایدار باشد. محمد بن سعد از محمد بن اسماعیل بن ابی فدیک و عبدالله بن مسلمه بن قعنب و اسماعیل بن عبدالله بن ابی اُویس و آنها از محمد بن هلال نقل می کنند که: ابوسلمه را دیده اند که موهای خود را با حنا خضاب می بندد، ابن ابی اویس می گوید: موهای ریش و سر خود را خضاب می بست. محمد بن سعد از معن بن عیسی و عبدالعزیز بن عبدالله اویسی و آن دو از ابراهیم بن سعد بن ابراهیم و او از پدرش نقل می کند، که می گفته است: خودم دیدم ابوسلمه موهایش را با رنگ سیاه خضاب می بندد، محمد بن سعد می گوید: معن بن عیسی یک بار دیگر با همین سلسله نقل کرد که: ابوسلمه با وسمه خضاب می بسته، و نام اصلی او عبدالله بوده است. محمد بن سعد از فضل بن دکین و محمد بن عبدالله اسدِي نقل می کند، که آن دو از سفیان و او از سعد بن ابراهیم نقل می کرده اند که: ابوسلمه موهایش را با وسمه خضاب می بسته است. محمد بن سعد از یزید بن هارون و او از محمد بن عمرو نقل می کند، که می گفته است: بر تن ابوسلمه ردائی از خز زرد دیده است. محمد بن سعد می گوید: از قول شعیب بن ابی حمزه و او از زهری برای من نقل کردند، که می گفته است: ابوسلمه بن عبدالرحمن برای ما نقل کرد، که خودش شنیده است، که حسان بن ثابت از ابوهریره گواهی می خواست، و می گفت: آیا نشنیدی که پیامبر اسلام(ص) به من فرمودند: ای حسان! از سوی رسول خدا پاسخ بگوی، و سپس فرمودند: پروردگارا! حسان را با روح القدس تأیید فرمای؟ ابوهریره گفت: آری، شنیده ام. محمد بن سعد می گوید: محمد بن عمر واقدی می گفت: ابوسلمه از پدرش و از زید بن ثابت و ابوقتاده و جابر بن عبدالله و ابوهریره و عبدالله بن عمر و عبدالله بن عمرو بن عاص و ابن عباس و عایشه و ام سلمه روایت نقل می کرد. او مردی فقیه و ثقه بوده،  و بسیار حدیث نقل کرده است. ابوسلمه به سال نود و چهار هجری قمری در مدینه به روزگار خلافت ولید بن عبدالملک اموی در هفتاد و دو سالگی درگذشته است. هم چنین ابن سعد در جلد دوم کتاب طبقات آورده است: محمد بن عمر(واقدِي) از مالک بن ابی الرجال و او از سلیمان بن عبدالرحمن بن خَبَّاب روایت نموده، که گفت: گروهی از تابعان مهاجرین و انصار را درک کردم، که در شهر فتوی می دادند: سعید بن مسیب، سلیمان بن یسار، ابوبکر بن عبدالرحمن بن حارث بن هشام، ابان بن عثمان بن عفان، عبدالله بن عامر بن ربیعه، ابوسلمه بن عبدالرحمن، عبیدالله بن عبدالله بن عتبه، عروه بن زبیر، و سالم از مهاجران بودند، و خارجه بن زید بن ثابت، محمود بن لبید، عمر بن خَلده زُرَقِي، ابوبکر بن محمد بن عمرو بن حزم و ابوامامه بن سهل بن حُنیف از انصار بودند.(6)

   علامه دهخدا در لغت نامه اش آورده است: ابوسلمه بن عبدالرحمن بن عوف تابعی و یکی از فقهای سبعه است، که پیش از ظهور ائمه اربعه اهل سنت مرجع فتاوی مسلمانان بودند، و بعضی بجای او ابوبکر بن عبدالرحمن را نام بردند، وفات ابوسلمه در هفتاد و دو سالگی به سنۀ 94 هجری قمری بود.(11)

منابع و مآخذ:

1 – تهذیب الکمال – جلد سی و سوم – از صفحه 370 الی صفحه 376 – به شماره 7409 – تالیف حافظ جمال الدین مزِي – عربی.

2 – أخبار القضاة – جلد اول - صفحه 116، 117 و 118 – تالیف محمد بن خلف بن حیان – عربی.

3 – تاریخ کبیر – جلد پنجم – صفحه 130 – به شماره 385 – تالیف امام محمد بن اسماعیل بخاری – عربی.

4 – الجرح والتعدیل – جلد پنجم – صفحه 113 – به شماره 7763/ 429 – تالیف ابومحمد عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی – عربی.

5 – سیر اعلام النبلاء – جلد اول – صفحه 1261، 1262 و 1263 – طبقه دوم از تابعین – به شماره 477 – تالیف امام ذهبی – عربی.

6 – طبقات – جلد دوم – صفحه 364 - و جلد پنجم – صفحه 271، 272 و 273 – تالیف محمد بن سعد – ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی – فارسی.

7 – تقریب الثقات – صفحه 164 – به شماره 471 – تالیف محمد بن حبان بستی – عربی.

8 - تاریخ دمشق – جلد بیست و نهم – از صفحه 290 الی صفحه 310 – به شماره 3364 – تالیف ابن عساکر دمشقی – عربی.

9 – تهذیب التهذیب – جلد ششم – صفحه 351، 352 و 353 – به شماره 9777 – تالیف حافظ ابن حجر عسقلانِي – عربی.

10 – الوافی بالوفیات – جلد پانزدهم – صفحه 201 – به شماره 5029 – تالیف صلاح الدین خلیل بن ایبک صفدِي – عربی.

11 – لغت نامه دهخدا – جلد اول – صفحه 698 – تالیف علامه علی اکبر دهخدا – فارسی.